73” . र र र; 4१ 1. (९५,) 2०2 प्न)

१ 01.5 प क रा 0

> (५४

र 2 कं.,

> राजपुत्न औरंगजेब. न १ १ १ उ (१ क” टर | _ ; न

श्र ४ ;!::५१८१४:11111:11::1:::-:1:0:::::::::::1:1:. भे क... 3. .->---_.->-->_>>>“>______>_-_>-__-->>>ससटनटाटट क ललाालकाय * क

ऱ्य > . . / त , | राज्यारोहण. ,

जन्म. [२१ जुळेई.स. १६५८.] मृत्यु. 4इ.स. १६ १ दै ह ह, कद भ्श्ट्धा ह.स. ७०७.

5/४£%& शहाजहान बादशाहाचे मुलांत गादीविषयीं लागळेल्या लढाईचा इतिहास

अथवा

ओरंगजेव बादश्ाहाचें चरित्र. .

पूर्वेभाग. हा ग्रंथ

व्वितामण गंगाधर गोगटे,

* छत्रपाते थोरले शाहूमहाराज यांचे चरित्र व * बाळाजी विश्वनाथ पेशचे यांचे चरित्र * या पुस्तकांचे कते, यांनीं लिहिला.

सदाशिव पेठेंत “ इंदिरा ' छापसान्यांत छापिला,

शके १८१७.--सन १ <९६.

किंमत ८ आणे.

( ह्या ग्रंथासंबंधी सर्व हक्क कत्यांनें आपणाकडे ठोवेले आहेत, )

2/४/८

श्रीमंत राजराजेश्वर सयाजीराव महाराज गायकवाड,

जी. सी. एस्‌. आय्‌., सेनाखासखेल समश्लेरवहादर, ७ ७७ ज्य ल्> बडोदें राज्याचे अधिपति, यांचे, परम थोर ओदार्ये, असामान्य गुणग्राहकत्व आणि विशेषेकरून आपल्या प्रजेच्या कल्याणाविषयीं च शिक्षणावेषयीं अश्वांत परिश्रम, व देदा- भाषेच्या उन्नतीकरितां पराकाष्ठेचो कळ- कळ, इत्यादि अनेक सटहुण मनांत आणून, त्यांच्या परवानगीने हा ग्रंथ, त्यांचे सेवेक्षीं परमादरपूर्वक अपण केला असे. महाराजांचा नम्र सेबक

ग्रेथकती.

/£५/८

प्रस्तावना.

द्या ग्रेथास बरनीर साहेबांचा मोंगलांचे राज्यांतील . |

प्रवास? नांवाच्या इंग्रजी ग्रंथाचा मुख्य आधार घेतला आहे. ब्रनीर साहेब यांचा धंदा वैद्यकीचा असून शहाजहान बादशाहाचे मुलांत गादीविषयीं जेव्हां लढाई सुरू झाली, तेव्हां ते दिल्लीच्या दरबारीं होते. वरीळ लढाईतील पुष्कळ

गोष्टी त्यांनीं प्रत्यक्ष पाहिलेल्या आहेत. यामुळें सदहे .

लढाईचा कापीखान, टव्हरनियर, काटू वगेरे इतिहास-

कर्वयोर्नी जो वृत्तांत दिला आहे, त्याच्यापेक्षा बरनीर साहे- |

बांचा वृत्तांत ज्यास्त विश्वसनीय मानला पाहिजे. ज्या इतर ग्रंथांतून ज्यास्त माहिती मिळाली, त्यांचाही ठिकठिकाणी निर्देश केला आहे.

ह्या पुस्तकांत फक्त शहाजहान याच्या मुलांच्या आप- सांतीळ लढाईचाच वृत्तांत दिळा आहे, व त्यांत प्रधान पात्र औरंगजेब असल्यामुळें याला 'औरंगजेब बादशहाचे चरित्र, पूर्वभाग ! असं नांव दिळें आहे. ग्रंथांत मधून मधून ओरंगजे- बाच्या कुलांवर जी टीका केली आहे, ती बरीच कडक आहे अस वाटण्याचा संभव आहे. परंतु हा ग्रंथ लक्ष्यपूवैक धाचून साधारण भानवी छृत्यांशीं त्याच्या कृत्यांची तुलना

नामादाी

९६६): :. केळी, तर वरील आक्षेप बहुतेक दूर होईल असें वाटतें. या ग्रंथाचे आरंभी औरंगजेबाची जी तसबीर दिली आहे, ती त्याच्या सुमारे पसतीस वर्षांच्या वयाच्या वेळची आहे.

ह्या ग्रेथाचा उत्तरभाग काढण्याचा विचार लोकाश्रया- बर होता. परंतु श्रीमंत राजराजेश्वर सयाजीराव महाराज गायकवाड, जी. सी. एस्‌. आय्‌., सेनाखासखेल समरोर बहादर, यांची स्वारी पुणें येथें गेल्या नवंबर महिन्यांत आली होती ल्या वेळीं, याचा राहिलेला भाग छापला व लांत योग्य वाटल्यास कांहीं भाग घालण्याविषर्यी श्रीमंत महाराज सरकार यांनीं सुचविळें, व ते योग्य मनन करून घातले तर आपला उदार आश्रय देण्याचें आश्वासन दिल्यावरून, याचा उत्तरभाग. छापण्यास हल्ल सुरुवात केली आहे..

वरील ग्रेथप्रकारानाचे वेळीं माझे मित्र रा० रा० हरि कृष्ण दामले यांनो वेळोवेळी उपयुक्त सुचना केल्या त्याबद्दळ अ्रथकता त्यांचा फार आभारी आहे

ग्रेथकतो.

2770

अनुकमणिका. ---:0:---- ' शहाजहान बांदुशाहाचीं मळे व त्यांचे स्वभाव तो आपल्या पुत्नांस निरानेरांळ्या सुभ्यांवर पाठावेतो " झोरंगेजेब दुक्षिणंच्या ' सुभेदार्रावर येतो, व त्याचें गोंवळकोंड्याच्या राजाचा प्रधान मीर जमला या- च्याशी कारस्थान डी मीरं जुमला औरंगजेबास येऊन मिळतो त्याचा व शहाजहान याची भेट, तो बांद्शाहास दुक्षि- णेतील राज्यें जिंकण्याची मसलत देतो, व द्रा त्वास आडकाठी घालतो' 704001. शहाजहान अजारी पडतो, व त्यामुळे राज्यांत गोंधळ होतो खुजा बंगाल्यांतून दिल्लीवर चालून येतो (र औरंगजेब मुराद यास राज्याची आंशा दाखवून कपटाने आपल्या पक्षाकडे ओढतो तो मीर जुमला यांस वश करितो क! तो दिल्लीस जाण्याकरितां निघतो, व मुराद शाहा अबांस याचा हितोपदेश न ऐकतां त्यास जाऊन मिळतो औरंगजेबाचा कावा * शहाजहान बादुशाहाची दुःसद्‌ स्थिस्ति बॅ दारा आपला ज्येषएपुच सुलेमान व जयासंग यांस सजा- वर पाटवून देतो, उभयपक्षी झालेली लढाई, सझुजाचा पराभव झु तो कासंमंखान व यशवंतासिंग यांस औरंगजेब व मुराद यांजवर पाठवून देतो, ओरंगजेब त्यांचा पराभव करितो, व आम्रन्यावर चांल करून येतो शहाजहान याची परतंत्रता, दाराचा हेकेसोर स्वभाव सामृगडची लढाई, दाराचा पराभव, व तो आ- भ्र्यास पळून येतो. न औरंगजेबाचे मुराद याजबरोबरंचे केपटाचरण. ... दारा आम्रथाहून पळून जातो.

श्

ब, १-९ ९-११

११-१८ १९

न्य]

. ४२-गन्ट

* र८--६७

:7 ६१-६३

३

(७)

आरंगजेय जयसिंगास फित्र करितो, व त्यामुळें सुले-

सान यास श्रीनगरचे राज्यांत पळून जावे लागतें. ६४- ६७ ओऑरंगजेब आग्रयास येतो, त्याचा पुत्र महृंमद्‌ आग्रयाचा

किल्ला घेतो, व तो शह्ाजहास यास केदेंत ठेवितो. ६८-७२ औरंगजेबाने बाद्शाहास पाठविलेले पत्र. ... ... ७३ तो दाराचा पाठलाग करण्याचे मिषाने मुराद यास बरो- थर घेतो, व मार्गोत द॒गाबाजीनें त्यास केद्‌ करितो. ... ७०-७५ ९ तो दाराचा पाठलाग करितो, व त्यास सिंध देशांत घाल-

विल्यावर लाहोरास पर्‌ल येतो. ...

पटे.

- ७९-८१ त्याची व जैयसिंगाची भेट ह: - १-०... “न दारा सिंध देशांतून गुजराथेंत येऊन अमदाबाद्‌ शहर घेतो कल 1009000“ हहत... *-. ८ग-८पु सजवाची लढाई. 1000 यत तिर औरंगजेब मीर जुमला व महमद यांस सुजावर पाठवून देतो, महमद सुजा यास जाऊन मिळतो, व त्याचा शेवट. 000000. ण झार, जयासिंगाचे मव्यर्स्थानें यशवंतसिंग दाराचा पक्ष सोडून औरंगजेबास मिळतो. ... *: "१ 1 (राऊ मु ] लढाई, दाराचा पराभव, चे त्याची शोच्नाय स्थिति 2700५00 तता: १९८-१०२ दारा प्रथमत; कच्छचे राज्यांत जातो, व तेथून मालिक जीवनसान अयूव नांवाचे ठुटारू सरदाराचे आश्र- यास जातो, तो त्यास ओऑरंगजेबाचे स्वाधीन करितो, व ओरंगजेब याची विड काढून त्याचा र करती “>. --> १०३-११४ दाराचे कुटुंबाची वाताहत. जर ११५ मीर बाबा ठठाबकरचा किल्ला घेतो. की ११६ भ्रीनगरच्या राजाचा पुभ सुलेमान यास केद्‌ करून करी औरंगजेबाकडे पाठरून देतो. क टी एज मुराद्‌ याचा जून करितो. ११९

सुजा ब त्याच्या कुटुंबाचा शेवट, र

* शा ८७

औरंगजेब बादशाहाचें चरित्र.

९9 वगाग पूर्वे भाग. कक... ४८:

इराणचा प्रख्यात बादशाहा तेम्रळंग याचा दहावा वेशज दिल्लीचा पराक्रमी बादशाहा शहाजहान यास दारा सुलतान सुजा, ओरंगजेव व मराद बक्षी असे चार पत्र व बेगम साहेब व रोपनार बेगम अशा दोन कन्या मिळन सहा अपत्त्य हातीं. वर सांगितळेल्या चार राजपुत्रांचे स्वभाव अगदीं भिन्न भिन्न असल्यामुळें त्यांचे एकमेकांशीं. अगदीं जुळत नसे व ते नेहमीं एकमेकांस पाण्यांत पहात असत पुढ त्यांच्यामध्ये गादीविषयीं कसे तंटे लागले, आपल्या महत्त्वाकांक्षेच्या प्रततेकारेतां लांनी काय काय केलें. ह्या तव्यात पुढ प्रथकावर काय काय प्रसंग ग॒जरळे, ओरंगजे- बान काणकोणतीं भयंकर कारस्थाने केळी, ल्याने आपल्या बघूचची व पित्याची कशी वाट लाविली व लांच्या कटंबाच्या मनुष्यांची कशी दुदेशा करून टाकिली, व शेवटीं पादशाही पदावर कस्म विराजमान झाला इत्यादि गोष्टींचा साम्र इतिहास या भागांत दिला आहे

वडीऴ राजपुत्र दारा यार्चे जन्म इ० स० १६१५९ त झाल. त्याचे अंगीं पुष्कळ चांगळे गुण वास करीत होते याची बोलण्याची पद्धत मोठी अदबीची असून चटकदार अस. लाचप्रमाणे तो माठा सभ्य व उदार होता परंतु

| । 1

क... २

(४९२४,

- साच्या अंगीं बरेच दुर्गुण असल्यामुळें वर सांगितलेल्या

चांगल्या गुणांचा अगदीं लोप होऊन गेला होता. तो अविचारी असून लाला स्वपराक्रमाची मोठी घमेंड होती व॒आपल्याप्रमा्ण शहाणा त्रेळोक्यांतही मिळणार नाहीं असा त्यास भाठा गवे होता. त्याचप्रमाणे स्वतःच्या कल्पनेने आपण काय पाहिजे तें करूं असे लास वाटत असे. तसेंच ज्याच्या उपदेशापासून आपणास यत्किचितूही फायदा करून घेतां येडूळ असा प्राणी भूतलावर उत्पननच झाला नाही अशी त्याची कल्पना झाली होती. त्याला कोणीं कांहीं उपदेश करू लागले तर ता त्याची निभेत्संना व तिरस्कार करीत असे. त्यामुळे ओरंगजेब आदिकरून लाच्या तीन बंधूंची त्याच्या विरुद्ध जीं निरनिराळीं कारस्थाने चचाळळेलीं असत तीं त्याच्या मित्रांपैकी कोणास कळल्यास त्यांची बातमी त्याच्या कानावर घालण्यास कोणासही धीर होत नसे. त्याचा परिणाम शेवटीं असा झाला कीं, त्याच्या जिवलग पमित्रांपेकी पुष्कळ इसम पुढें त्याच शत्र झाले

ता मोठा तामसी असून त्याच बोळणे नेहमीं धमकीचे असे; परंतु त्याचा राग अगदीं क्षणिक असे. भर दरबारांत नीच राब्दांनी एखाद्या उमरावाची किंवा भल्या मनष्याची इज्जत कशी ध्यावी याची त्यास बिलकुल दका वाटत नसे

त्याच धमसबधा बाह्य आचरण एखाद्या मोठ्या कडकडीत इमामाप्रमाण अस; परतु अंतयामी त्याची मसल्मानी धर्मा- वर कमी श्रद्धा होती असं म्हटलं तरी चाळेळ, त्याची व

ज्या अन्य धमांच्या मनुष्याची गांठ पड

याच्याशी ता त्याच्या धमाप्रमाण वागे

त्याच्याजवळ नहुर्मी हिंद राजवेद्य असून त्यांना त्यान मोठमोठी वषासनं करून दिली हाता

॥हुटु कवा मर्तिप्रजक यांच्या धमाची कांहीं तत्त्व लयास

(७९४५)

मान्य होती असा कांहीं मसलमान लोकांचा त्याच्यावर आरोप हांता व अजूनही आहे. तसेंच बुसी नांवाचा एक जेसईटे धमापदेशक त्याच्या पदरीं होता त्याचा उपदेश ल्यांने कांहीं दिवसपर्यंत मनापासून ऐकिला होता, त्यामळे त्याची शविस्ती धमावरही श्रद्धा बसत चाळली होती असाही किती- एकांचा त्याच्यावर आरोप होता. कोणी असेही म्हणतात का, दारा मोठा धमलंड होता, व सवे धर्मोच्या लोकांशीं सारख्या रीतीन वागण्यांत व त्यांची धर्मसंबंधी मतें ऐक- ण्यांत त्याचा मुख्य उददेश असा होता कीं, प्रत्येक धर्माचा तत्वें त्यास कळावी व तेणेंकरून त्याचे मनरंजनही व्हावें. बरें, कांहीं असेही म्हणणारे आहेत को, तसे वागण्यांत | त्याचा मुख्य हेतु असा होता कीं, कोणत्याही प्रसंगीं कोण- त्याही धमांच्या लोकांची त्याला मदत घेणें जरूर पडल्यास ती त्यास सहज मिळून त्यायोगाने त्याचा कार्यभाग व्हावा

परतु अशा . प्रकारच्या धरसोडीच्या वर्तनापासून दाराचा काडाइतकाही फायदा झाला नाहीं इतकेंच नव्हे, तर औरं- गजेबाने पुढें तख्तनशीन झाल्यावर ज्या आरोपावर बिचाऱ्या दारास ठार मारिळे, तो आरोप, दारा विधर्मी किंवा काफर होता, हाच होय !

दुसरा राजपुत्र सुलतान सुजा याचें जन्म इ० स० १४९१६ त झाळे. त्याचा स्वभाव पृष्कळ झआंशी दाराच्या स्वभावाशी मिळत असे. तथापि तो दारा- पेक्षां अधिक शहाणा असून अधिक दढनिश्वयाचा होता तसच ताची 'चाल्चालणूक व आचारविचार दारापेक्षां

अधिक चांगळे होते. तो मोठा राजकायधुरधर असन

नच य... 20 र की जस्ट हा ख्रिस्तधर्मी लोकांचा एक पंथ आहे.

(कह!

दार्घसूत्री होता व यंरावंतासेंग आदिकरून दरबारांतीळ रजपूत राजांस व दुसर्‍या मुत्सद्दी मंडळीस आंतून मोठमो- ठ्या देणग्या देऊन त्याने अनुकूल करून घेतलें होतें. परंतु त्याच्या अंगीं एक दुर्गुण होता, लाच्यायोगानें त्याच्या वर निर्दिष्ट केलेल्या उत्तम गुणांची माती झाळी होती. तो मोठा चैसी होता व त्याचा जनानखानाही फार मोठा होता. तो एकदां आपल्या ज॑नानखान्यांत शिरला म्हणजे नाच, गाणें व दारू यांत लांचे दिवसांचे दिवस जात असत. तो एखादे वेळीं रंगांत आला म्हणजे आपल्या नाट- कशाळांना मोठमोठ्या नेमणुका करून देत असे व एखादे वेळीं त्याची मर्जी खपा झाली म्हणजे ल्या एकदम बंद करूनही टाकीत असे. तो अशा प्रकारच्या रंगांत . द्‌ंग झाळेला असला म्हणजे त्या वेळीं त्याच्या जिवलग मित्राळाही त्याच्या विरुद्ध बोलण्याची सक्त मनाई असे. यामुळें सर- कारी कामांत लाच्या हातून पुष्कळ कसूर होत असे, व याच गोष्टीमुळे त्याच्या हाताखाळीळ लोकांचीं मनें बिघडून गेलीं होतीं, व त्यांची लयाच्याविषयींची पूज्यवाद्वे शिथिळ झाली होती. जरी सांचे वाडवडील तुर्की किंवा सुनी पंथाचे होते

स 5 6 “03000 १ ह्य जोधपूरचा राजा. शहाजहानाचे व औरंगजेबाचे

कारकोरदीत त्याच्याकडे ७००० लोकांची सरदारी होती. तो स्‌न १६७४ त काबुलाजवळ मरण पावला.

> मुसलमान लोकांत सुनी व शिया असे दोन मुख्य पंथ आहेत. सुनी हे कुराण व पुढें निघालेले संप्रदाय या दोहींना प्रमाण तात व पेगंबरानंतर झालेले चार सठोफ ह्यांना पूज्य मान- तात. अफगाण, तुर्कव रोहिले हेया पंथाचे आहेत. शिया हे '&ुधण प्रमाण मानतात व पुडे जे संप्रदाय निघाले त्यांवर त्यांची

( पुढें चाढू. )

(४५)

तरी लानें इराणी किंवा शिया पंथाचा स्वीकार केळा होता. हा पंथ स्वीकारण्यांत त्याचा मुख्य हेतु असा होता कीं ला वेळीं दखारांत शिया पंथाच्या लोकांचें फार वजन अस- यामुळें त्या लोकांची प्रसंगीं आपणांस चांगळी मदत मिळेल तिसरा राजपुत्र औरंगजेब याचें जन्म इ०,.स० १६१९ त झाळे. तो मोठा आंतल्या गांठींचा असून त्याच्या अंगीं सौजन्य किंवा माणुसकी अगदीं वसत नव्हती, व तो मोकळ्या मनानें कधीं कोणाशी वागला नाहीं. परंतु त्याची बुद्धि विशाळ व तौत्र असून त्याला मनुष्याची पारख फार चांगळी होती. प्रसंगीं आपल्या उप- योंगीं कोण कसा पडेल हें तो. चांगळं जाणत असे, व अश्याच लोकांस त्याने आपले जिवळग खेही करून ठेविळें होते; तसेंच राज्यांतीळ कोणत्या लोकांस संतुष्ट ठेविळें तर आपला कार्यभाग साधेळ हें लयास माहीत होते, व ल्या लोकांस मोठमोठ्या देणग्या देऊन त्यानें आपल्या पक्षास सामीळ करून ठेविलें होते. तो मोठा कावेबाज, पाताळ- येत्री, कपटी, महाकारस्थानी, क्रूर व आपमतलबी होता. त्याच्या मनांत दिल्लीची गादी बळकाविण्याचे विचार पूर्वी- पासूनच घोळत होते. परंतु ते त्यानें इतक्या गुप्त रीतीनं चालळविळे होते कौ, बादशाहास किंवा इतर लोकांस आपला संशय येऊं नये म्हणून, तो आग्रा येथे होता त्या वेळीं संसार असार आहे, वेभव शाश्वत नाहीं, इत्यादि पोकळ वेदांताच्या

व ( मागील एप्ठावरून पुढें चाळू. ) श्रद्धा नाहीं. पेगंचरानंतर जे तीन खलीफ झाले त्यांना हे पूज्य मा- नीत नाहींत. हे लोक फार करून मक्केंची याचा न करितां हुसेनाचें सृत्युस्थान करवाला येथें जातात. ते मोहोरमचा उत्सव करितात. सुनी हे ह्यांना पाखंडी म्हणतात. इराणीव बोहोरी या पंथाचे आहेत.

(४९9)

ठाव ठाब गप्पा ठोकून आपणास ही राज्याची दगदग अगद नका म्हणून सांगत असे. त्याला शहाजहान याने दाव्तणच्या सुभदारीवर नेमिळं, ला वेळीं लानें बादशहास अस स्पष्ट बाटून दाखविळ को, ““ आपण मला ही जोखि- मचा कामागरा दिली ती न देतां मळा जर आपण फकीर ह्यास अनुमोदन द्याळ तर मी आपला फार आभारी होईन काठ तरी एकांतवासांत राहन हून इश्वरापतनांत काळ घालवावा व या नाशवंत देहाचे साथक करून घ्यावे, अशी माझी उत्कट इच्छा आहे. ” परंतु अंतर्यामी त्याचे विचार फार [नयसळ हात. ह्या एवढ्या मोठ्या पोंगल राज्यदाकटाचे आपण कस धुराण होऊ, आपले खरे शत्र कोण आ याना फसवून आपल्या वाटेतून दूर करण्याकारितां काय कळ पाहिजे, आपल्या तिघां बः धूच राज्यावरून हक उडवून टाकण्याकारितां त्यांचा नाश कोणत्या युक्तीने करावा

इत्याद विचारांची त्याचे मनांत एकसारखी लढाई सुरू होती परतु ह| त्याचीं अंतयामी चाललेली कष्णकारस्थाने दारा- [रावाय दुसर्‍या कोणांसही कळत नसल्यामुळ, आरंगजेब हा रक 'केत्ता घेण्यासारखा थोर राजपुत्र आहे अशी सवे उमराव लोकांची ससजत झाली हाता. हा त्यांचा भ्रम

ट्‌

2 टाकरच कसा नाहोंसा झाला याचा यइलच यामुळें तो असे. दा [तळपापड हाऊन जाइ कारण भार २७ > २७ ५ ९. र नी ) घे त्यामळे तो आरगजवाविषयीं मनांत एकसारखा जळत असे. तो आपल्या ख्ेही मडळांत वारंवार बोलन दाखवी को, “ ज्याच्या

6)

कारस्थानांची मळा फार भीति वाटते असा फकिरी बहाणा करणारा कपटी आरंगजेब आहे, दसर काणी नाही !

चौथा राजपुत्र भुराद बक्षी याचें जन्म इ० स? १६२४ त झालें. तो आपल्या इतर तिघां बंधूप्र- माणे शहाणा नसून दुसर्‍्याज्षीं कसे वागावें हंही त्यास माहीत नव्हतं. “ खाना, पीना, ओर लढना ? याशदिवाय इतर व्यवसाय त्याला तुच्छ वाटत असत. तथापि तो मोठा उदार व सभ्य होता. “ माझ्यापार्शी गुप्त म्हणून कांहीं नाही; दखारी कारस्थाने व पांचपेंच . यांचा मला फार तिरस्कार आहे; ” व “ स्वत:च्या शोयीवर व मणगटाच्या जोरावर मी काय पाहिजे त॑ करीन, ” असा तो बाणा मिरवीत असे. वास्तविक रीतीनें पाहु गेळे तर तो मोठा

]डशी होता, व त्या त्याच्या धाडसाला जर शहाणपणाचा... ”* जोड मिळाला असत्रा, तर तो एक अद्वितीय योद्धा झाला

असता; व आपल्या इतर तिघां बंधूंच्या तोंडास पाने पुसून मोंगलपद पादशाहीवर तोच आरूढ झाला असता

वडील राजकन्या बेगम साहिब ही फार सुस्वरूप असून तिची दृक्ति नेहमीं आनंदी असे. शहाजहान बादशाहाची तिच्यावर फार प्रीति असून त्याचा तिच्यावर पूर्ण भरवसा होता. तिचीही आपल्या पित्यावर खरी प्रीति असून त्याच्या जिवाला ती फार जपत असे. फार काय सांगावे 4 बादशाहास कदाचित्‌ कोणी विषप्रयोग करील या भौतीनं ती त्याच्या भोजनाचे पदार्थ आपल्या देखरेखीखाली तयार करवीत असे. ती फार हुशार असल्यामुळे व निरंतर बादशाहाच्या मर्जीप्रमाणे वागत असल्यामुळें दरबारांतीळ प्रत्यक उलाढालींत ता तिचे मत घेत असे. शिवाय कधीं कथा आपल्या मताप्रमाणे कांहो कांहीं गाष्टी ती बाद्शा-

(९ 4.) री

हाकडून करवीत असे. त्यापळे दरखारांत तिचें महत्त्व फार वाढलं होते. बादशाहानं तिळा फार मोठी नेमणक करून दिली होती, शिवाय सवे सरदार, मानकरी व मृत्सही मंडळीकडून तिला वारंवार मोठमोठ्या देणग्या येत असंत त्यामुळे तिच्याजवळ अतिराय संपत्ति जमली होता. ढाराची सवे भिस्त या आपल्या भगिनीवर होती व तिचेही त्याच्या पक्षास पूणे पाठवळ होतं. त्याची बादशाहावर खरी .प्रीति नव्हती, परंतु केवळ ह्या थोर राजकन्येची मर्जी संपादन करण्याकारेतां तो बाह्यात्कारी त्याच्यावर फार ममत्व दाख- वीत असे. अशा रीतीने बेगम साहेब हिला निरंतर खरा ठेवण्याकरिता तो तिळा आवडेळ तसेच वागत असे दाराचा पक्ष जो त्या वेळो अतिशय जोरांत होता त्याचे मुख्य कारण ही राजकन्या होय, तिची मर्जी आपणावर नरतर सुप्रसनन रहावी म्हणून “ आपण गादीवर बसल्या- वर तुझ ल्म करून देऊ ” असेही त्याने तिळा वचन दळू हात. ह गोष्ट फार लक्ष्यांत ठेवण्यासारखी आहे कारण मागळ वादशाही घराण्याचा पूर्वीपासून असा निर्वेध ठरून गळा होता कों, त्या घराण्यांत उत्पन्न झालल्यां मुठींचीं ठमे करावयाची नाहींत याचं कारण असं होते कीं आपणाशी शरीरसंबंध ठेवण्याइतर्के उच घराणे दसरे नाहीच अस याचे मत हात. शिवाय दुसऱ्या कोणास आपल्या कन्या दूल्या तर त्यांचा पादशाही पदावर हक्क उत्पन्न होऊन विना- कारण राज्यांत बखेडे माजतील असही त्यांस वाटत असे दुसरी राजकन्या रापनार बेगम ही आपल्या बहिणी- माण सुस्वरूप नसून तितकी शा णीही नव्हती. तथापि क क टली बायको होता. तिचा सव ओढा औरं- शेता. दागरा व बेगम साहेब यांच्याविषयी आपलं

(९४)

मस शुद्ध नाहीं असें ती स्पष्टपणें बोटून दाखवीत असे. बादशाहाचीही तिच्यावर प्रीति नसल्यामुळें दरबारांत तिळा मुळींच मान नव्हता व तिच्याजवळ पैश्याचेंही बळ नव्हतें. परंतु ती जनानखान्यांतच असल्यामुळे तिला बेगमेकडे काय काय कारस्थाने चालली आहेत त्याची बातमी गुप्त हेरां- कडून कळत असे, व त्याविषयींची सवे माहिंती ती आंतून ओआरेंगजेबास देत असे

आपलीं मुळें कोणत्या गुणांची आहेत ही गोष्ट बादशाहा पणेपणं ओळखून होता. आपले चोघे मुलगे एकमेकांवर उठन एकमेकांचे खूनही करण्यास मार्गे पुढें पाहणार नाहींत अशी त्याची खात्रा असल्यामुळें, पुढें होणोर अनर्थ टाळण्या- करतां काय उपाय योजावा तें ल्यास कांहींच सुचेना. लांची लये कार्य होऊन व लांना मुळेंबाळें होऊन ते पूर्ण संसारी बनळे होते. ते आंतून एकमेकांचा फार हेवा करीत व अतितम राज्यतृष्णेमुळें एक्मेकांविषरयींची बेप्रुप्रीति नाहींशी होऊन त्या ठिकाणीं शत्रुत्वानें आपला पूण पगडा बसविला होता, व ल्यामुळें बादशाहाच्या दरबारांतही फाटा- फूट होऊन गेळी होती. अदा वेळीं बादशाहास स्वतःच्या जीविताचीही भोठी काळजी पडली. आपल्या उच्छुंखळ व शिरजोर मुलांस एकदम कैद करून ग्बालेरच्या किलुयांत नेऊन ठेवावे असेही लास वाटलें; परंतु पोक्त विचाराच्या अंतीं त्यानें तो बेत रहित केला. लाला असे वाटलं कीं, : ते कांहीं आतां लहान नाहींत, चांगळे पोक्तदरास आले आहेत व आपलें खरें सुखदुःख लांना कळूं लागळें आहे. तेव्हां

१ ग्वालेरचा किल्ला माळवा प्रांतांत आहे. तो एका उच सुळ- ' क्यावर असून चढण्यास फारच बिकट आहे. तेथे मोगलांचे अंम- लांत राजकीय कैदी ठेवीत असत,

(५७५.)

त्यांना कैद करण्याचा आपण प्रयत्न करूं लागलों तर ते आपणावर उलटन पडण्यास अगदीं मागे पढें पाहणार नाहांत, व आपसात बखड माजवन स्वतःचा महत्वाकाक्षा पणे करण्याकरतां प्रसंगविशेषीं माझा स्वतःचा बळी , घेण्यास ते कधीही कमी करणार नाहीत. * त्यीसुळें बाद- शाहानें तो वेत रहित केला. पुढें पुढें तर त्यांच्यांतीळ तंटे इतके माजले को, प्रसंगा भरदरबारांत सुद्धां ते एकमेकांचे खन करतीळ कीं काय अशी बादशाहास झोठी भीति पडली. शेवटीं आजचे मरण उद्यांवर तरी ढकलावे असा बेत करून बादशाहाने आपल्या राज्याचे न्वार विभाग करून त्यांच्यावर लांच्या नेमणुका केल्या, व अशा यक्तीने लांना दरबारांतून बाहेर काढिळें, सुजा यास बंगालचा सुभेदार नेमन तिकडे पाठवरन दिलं; ओरंगजेबास दक्षिणेची सुभेदारी सांगितली; शुराद यास गुजराथचा सुभा सांगितला व दारा यास मुलतान व काबूल या प्रांतावर सुभेदार नेमिळें. पुढें थोडक्याच दिवसांत दारा शिवायकरून बाकीचे तिघे आपापल्या सुभेदारीवर निघून गेळे, व प्रथेकंजण बादशहाचे मागें दिछीची गादी कशी बळकवावी याचा आपापल्या रीतीने विचार व तयारी करू लागला, ते आपापल्या सुभ्यांत वस्ततः स्वतंत्र रीतीने अम्मळ करूं लागळे, व सभ्याचा सवे वसूळ आपणच खच करूं लागले. तसेंच सुभ्याच्या बंदोबस्ताकरितां ज्यास्त फोज ठेवणं जरूर आहे असा बहाणा करून लांनी आपली फोजही वाढविठी, दारा सर्वोत वडील असून शहाजहान याचेमार्गे गादीचा खरा मालक असल्यामुळें आपल्या सुभे- दारीवर न जातां बादशाहापाशींच राहिला. बादशाहास

ती गोष्ट अनुमत होती असे दिसतें; कारण त्यानें आपल्या

(९५९५

मयूरासनाच्या खालच्या बाजूस अमीरउमराव बसण्याचे ठिकाणीं दाराकरितां एक छोटें सिंहासन तयार केळें व त्यास लहा- नसान कामें चालविण्याचा अधिकार दिला. अशा प्रकारची राज्यकारभाराची पद्धत फार अपायकारक असते ही गोष्ट शहाजहानासारख्या अनुभवी बादशाहाच्या लक्ष्यांत येऊं नये ही फार आश्चये करण्यासारखी गोष्ट आहे! शेख सादीने गुलिस्तान नामक ग्रंथांत एके ठिकाणीं म्हटळें आहे को, “ टहा दरवेशी एका घांगडीवर निजू शकतील, परंतु एका राज्याचे दोन अधिकारी किंवा एका भेणांत दोन सुऱ्या कधींही नांदणार नाहींत! ?” मोंगळ घराण्यापैकीं कोणत्याही वादशाहानें यापूर्वी अश्या प्रकारचा अधिकार आपल्या णाही मळास दिला नव्हता. शहाजहान याने इतके केळं तरी त्याची खरी प्रीति दारावर नव्हती. दारा आपणास ' विषप्रयोग करील कौं काय अशी लास निरंतर भीति असे. आपल्या सवे मळांत आपलें येवढें मोठे विस्तीर्ण राज्य चाळ- विण्यास खरा हुशार असा एक औरंगजेब आहे अशी त्याची पणे खातरी होती, लामुळें लाचा खरा ओढा त्याच्या- कडे होता व आंतून त्याच्याशीं त्याचा गुप्त पत्रग्यवहारही सुरू होता. पुढें औरंगजेबानं या पितृप्रेमाची कशी फेड केली ता वृत्तांत्त येईलच. औरंगजेबाने किंवा प्रस्तुत चाळलेल्या कथानकाच्या नायकाने पुढें राज्यप्राप्तीस्तव जो व्यूह रचिला त्याचा पाया त्यानें कसा रचिला वत्या कामी त्याच्या विशेष उपयोगीं कोण मनष्य पडला त्याचा इतिहास येर्थ देणें जरूर आहे. त्या मनष्याचें नांव प्रीर जमला असं होतें. ह्याच मनुष्याच्या

१ याचे मळचें नांब्र मीर महंमद सय्यद्‌ अरदास्तनी असे होतें ( पुढें चालू. )

९ ९२.)

मदतीने औरंगजेत्राने पादशाही पद मिळविळे यांत कांही संशय नाहो. औरंगजेब दक्षिणच्या सुभेदारीवर आला त्या वेळीं मीर जमला गोवळकोंड्याच्या राजाच्या पदरीं वजि- रीचें व सेनापतीचें अशीं-दोन कार्मे पहात होता. त्याच्या / शोयांवद्दळ सव हिंदुस्थानभर त्याची ख्याति पसरली होती. जरी तो उच्च कूळांतीळ नव्हता, तरी त्याची वुद्धि फार तीव्र होती. तो मोठा योद्ठा असून राज्यकारभारांत फार निपुण होता. त्याच्याजवळ अपार संपत्ति होती. ती त्याने केवळ गोवळकोंड्याच्या वजिरीवर मिळविळी होती असं नाहीं, तर सव देशांशी त्याचा व्यापार मोठ्या जाररीनं सुरू होता त्यामळे, व गोवळकोंडें येथे त्यानें हिज्याच्या खाणी शोधन काढल्या होत्या त्यामळें त्याला मिळाली होती. त्याला ह्या खाणींपासून फार पैसा मिळाळा. असे सांगतात को, तो आपले हिरे पोत्यांनी मोजीत असे. गोवळकोंड्याच्या

( मागील पृष्ठावरून पुढें चाठू. ) तो इराणांत इस्पाहानच्या नजीक अरद्स्तान वेथे जन्मला. प्रथ- ,मतः तो गोवंळकोंड्याच्या राजाच्या पद्रीं वजिरींच्या कामावर होता. नेतर इ० स० १६५६ त तो शहाजहान बादशाहाचे आश्र-. यास येऊन राहिला. औरंगजेब तख्तनशीन झाल्यावर त्यानें त्यास बंगालचा' सुभेदार नेमिले. यालाच पुढें मोअज्जीमसान, सान- खानान अशी दुसरी नामाभिधानें मिळालीं. आसामच्या स्वारीवरून परत आल्यावर तो कुचबहार प्रांतांत खिजरपूर येथें इ० रस? १६६३ त मरण पावला अ

3 या वेळी अबदुल़ा कुतुबशाहा नांवाचा राजा गोवळकोंडधाच्या

राज्यावर होता. तो कुतुबशाही घराण्याचा सदावा १६१०७४ त मरण पावला य भय

२ थैवेनाट नांवाचा ग्रंथकार अस म्हणलो कौ त्याच्याजवळ २० मण किंवा १ खुंडी हिरे नेहमी असत ह...

५...)

राजाच्या फोजेवर ख्याचा मोठा दरारा असून शिवाय त्यानें झापल्या पद्रींही पुष्कळ फोज ठेविली होती. तसंच त्याज- पार्शी मोठा तोफखाना असून त्यावर त्यानें खिस्ती अंमलदार _ नेमिले होते. वरील संपत्तीशिवाय त्यानं कृरनांटकावर स्वारी करून हिंदु लोकांची असंख्य देवालये लटन अतिराय. संपत्ति मिळविली होती; व अशा रीतीनें मृत्युलोकी तो एक कुबेरच होऊन बसला होता. जसजशी त्याची भरभराट होत चाळली तसतसा गोवळकोंड्याच्या राजाच्या मनांत त्याच्याविषयी ज्यास्त मत्सर उत्पन्न होऊं लागला, व आपल्या ह्या जबरदस्त शत्रूचा नाश करण्याविषयी त्या राजाच्या गुप्त मसलती सुरू झाल्या. त्याच्या सर्भोवतालचे बहुतेक लोक मीर जुमला याचे नातेवाईक असल्यामुळें त्यानें आपला बेत फार सावधगिर्रीने चालविला होता. पढें कांहीं दिवसांनीं त्या राजाची मातुश्री'व दीर ज्ञमला यांच्यामध्यें कांही घोटाळा आहे अशी कुणकुण जेव्हां राजांचे कानावर आली, तेव्हां तर त्याच्या तळव्याची आग मस्तकास गेली. त्या वेळीं त्याने आपला त्याच्यावरचा राग व्यक्त करून दाख- विला व त्याची पाळेमुळे खणन काढण्याचा निश्चय कला भीर जुमला त्या वेळीं करनाटकांत होता. परत राजाच्या पद्रीं मोठमोठ्या अधिकारावर वहुतेक याच्याच वत्तीचे लोक असल्यामुळें, त्यांनीं त्याच्यावर गुद्रणाऱ्या भावी संकटाची अगोदरच त्यास वदी दिली होती: तेव्हां प्रथमतः त्याने, त्याचा एकुलता. एक मुलगा मीर महंमद . अमीन हा त्या वेळीं राजापाशीं होता त्याला “ कांहीं तरी बहाणा करून तं मुलांमाणसांसह एकदम करनाटकांत निघून ये!” म्हणून गुप्त पत्र पाठविलें. परंतु राजाची १ यास महंमद अमीरखान असेंही म्हणत असत,

शं

( १९४ )

. त्याच्या कुटुंबावर सक्त देखरेख असल्यामुळें त्याला तसें करतां येईना. आपली युक्ति अशा रीतीनें फसली असं पाहून त्या कावेबाज वजिरानें स्वत:च्या कल्पनेने एक निरा- ळीच ताड काढटी; व त्यामळें गोवंळकोंब्याच्या राजावर पुढें भयंकर प्रसंग येऊन तो कवळ काळाच्या जबड्यांतच डला हाता; परत ता मांठ्या रातान वचावला ह्‌ त्याच मह-

त्नाग्यच समजळ पाहज, वास्तावक रातान पाहू जाता, ज्या

राजाला आपले गुत विचार राखतां येत नाहीत तो राज्य चालविण्यास अगदी नालायक असे समजळें पाहिजे. कारण त्या राजाने पूर्वी रागाच्या सपाव्यांत भीर जमला याच्या विरुद्ध चाललेल्या आपल्या गप्त कारस्थानांची परिस्फुटता कळी नसती तर त्याच्या केसासही धक्का न लागतां, ल्याला मीर जुमला याचा सूड घेतां, आला असता. असो. वर सांगितळेळी मीर जुमला यानं जी ताड काढिली ती ऐक- ण्याविषयीं वाचक फार उत्कंठित झाळे असतील, तो प्रकार येणेप्रमाणे; --- . अरब त्या वेळी दक्षिणेची मोगलांची राजधानी दाोळतावाद यथ होता. त्यास प्रीर जुमळा याने मोठ्या गोरखान असं पत्र पाठविळें कीं, “ परम थोर व उदार हेजरत साहेब! मीं गोवळकोंड्याच्या राज्याच्या उन्मतीक- (२ काय काय परिश्रम केळे, व लया संबंधाने हल्लींच्या तेथीळ राजावर माझे किती उपकार आहेत, ह्या गाष्टीचा त स्वमुखान उच्चार केला पाहिजे असें नाही. ती सभे 1 यी क इतक असून ता कृतघ्न राजा माझा ललल असने राजांचे राजधानीचे शहर होतें

९ ५.)

आतां प्राणत्राणाथे आपल्या चरणीं ठीन ज्ञाली आहे, तर आपण मळा उदार आश्रय द्याळ अशी पण उमेद बाळ- गून ही विनाति करीत आहे. आपण मला आश्रय दिल्यास ग्येवळकाड्यात्व राज्य व खजा अल्पायासाने भापल्या हस्तगत होण्याची युक्ति मीं योजन ठेविली आहे. आंपला माझ्यावर पर्ण विश्वास असल तर हं काम आपणांस कार्डी- इतक जड जाणार नाहीं. पादशाहा शृंहाजहान याचा वकील लवाजन्यानिर्शी कांहीं महत्त्वाच्या कामाची तडजोड करण्या- करितां भागानगरच्या ( गोवळकोंड्याच्या ) राजाकडे जांत आहे, अद्ली कंडी पिकवून आपण पांच हजार निवडक घोडेस्वारांनिशीं मोठमोठे मुक्काम करीत एकदम गोवळकोंड्या- कडे निघन यावें. आपणांस इकडे येण्यास समारें १ ४ दिवस

लागतील. राजाची गांठ ज्या डंबिराचे माफत घेतली पाहजे, तो मनुष्य माझ्या पूणे विश्वासाचा असून माझा : नातलग आहे. त्याचप्रमाणं त्याला त्या योग्यतेस मीच चढावेळ आहे. आपण भागानंगरच्या वेश्ीपार्गी. आलां तरी शहाजहान बादशाहाकडन येणारा वकील तो हाच अशी लोकांची खातरी होईळ व आपणांविषयीं कोणासही ४... 51.2... 22. 1 ती

9 हे शहर कुतुबशाहा महंमद कुली यानें इ० स०- १५८९ त . चसावेलें व त्याची भागामती नांवाची एक आवडती नाटक- शाला होती, तिच्या नांवावरून त्याला भागानगर अस नांव दिले पुढें गोवळकोंड्याचें हवापाणी फार वाईट असल्यामळें त्याने तेथसं आपली गादी काढून भागानगर येथे नेली. भागामती - वारल्यावर पुडे कांहीं वर्षानी त्याला हेद्रावाद असे नांव पडलें.. हल्लींच्या निजामाच्या राज्याचें हें राजधानीचे शहर आहे. गोवळकोड उ भागानगर यांच्वामध्यें ७ मेलांचे अतर आहे.

2 इर्थार म्हणजे परराष्रसंबंधी वकील,

(९ ९९४०

रोका येणार नाहो. अशी व्यवस्था मी पूर्वीच करून ठेवितो. नंतर भेर्टांच्या वेळो आपण त्यास कैद करा व पुढें आपण त्याची इच्छेस येईल त्याप्रमाणें व्यवस्था करा. राजा नेहमीं भागानगर येथें राहतो. राजवाड्यास तट किंवा खंदक वगेरे कांहीं नाहीं. ह्या स्वराराखर्चाबद्दल जितके दिवस आपलें लष्कर कामगिरीवर गुंतळें असेळ त्या प्रत्येक दिव- साबद्दळ मी आपणास पन्नास हजार रुपये देत जाईन. आधींच उल्हास आणि त्यांत फाल्गुन मास ! ओरंग- जेब म्हणजे महत्त्वाकाक्षेंचा प्रयक्ष मानवी पुतळा व त्याला सभावत:च असल्या भानगडीच्या कामाची फार होस; त्यांतून तें अयाचित पुढें वाढून आलेले बडे कारस्थान म्हणजे फायद्याचे केवळ आगर; मग काय विचारतां ? यानें मीर जुमला याची विनोति मान्य केळी व लाने लिहिल्या- प्रमाणे बरावर पांच हजार स्वार घेऊन तो गोवळकोंड्याच्या राज्यांत शिरळा. मीर जुमला याचें पाठवळ असल्यामुळें त्यानें आपळा सम बेत अश्या युक्तानें व गुप्त रीतीने चाल- विला होता कीं, भागानगराच्या वेशीपर्यंत तो येऊन पोहो- चढा तरी याच्यात्रिषयीं कोणास संगाय आळा नाहीं, व आठेळा इसम ञहाजहान वादशाहाकडून येणारा वकीळच आहे असं सर्वास वाटत होते. पुढें गोवळकोंड्याचा राजा त्या वेषधारी वकिठाचे आगतस्वागत करण्याकरतां म्हणून शहरानर्जाकच्या बागेत त्याला भेटण्याकरतां निघाला. औरंगजेबास ती बातमी कळतांच त्यानें आपले दहा

आरा गुलाम याला कैद करण्याकरता तयार करून * हा राजाला वरील केष्णकारस्थानाचा कांहींच माग- "मूस नसल्यामुळें ता त्या मानभावी वकिलास म्हणजे कपटी आरगजेबास भेटण्याकरतां अगर्दी नर्जाक आला, तो

( १७ )

औरंगजेबाचे पाझांत सांपडलाच होता, परंतु त्याच वेळीं अशी एक चमत्कारिक गोष्ट घडून आली को, तेणेंकरून | त्या राजावरचा तो भयंकर प्रसंग टळला. त्या वेळीं मीर जुमला याचे कारस्थानामधीळ एंक उमराव राजाबरोबर हाता, त्याला, आतां आपल्या राजास आरंगजेब केद करणार व राजद्रोह्मसारखे भयंकर पाप आपले माथी येणार,

- ते आपण आजपर्यंत अशा निंद्य मसलतींत मीर झमला यास विनाकारण साह्य केळ, इत्यादि गोष्टींचा मोठा | ' पश्चात्ताप होऊन तो मोठ्याने ओरडून म्हणाला, “ हां, महाराज! सावध रहा, पुढें जाऊं नका. आपण याच पार वढा यथून पळ काढून आपला प्राण वांचवा, नाही तर

.. आपला घात हाइळ. आपण ज्याचे भेटीस जात आहां ता शहाजहान बादशाहाचा वर्काळ नसन वकिलाचें ढोंग करून यणारा कपटी ओरंगजब आहे.” त्या वेळी त्या

- राजाचे मनाची काय स्थिति झाळी असेळ ती त्याची त्यालाच माहीत | तिची कल्पना देर्खांळ करणें फार कठीण आहे! त्याने आपला लवाजमा टाकन देऊन तंथून एकदम घूम ठाकला व प्रथमतः जो घोडा हातो लागला त्यावर ताडकर उडी मारून तेथून ३ मैलांवर गोवळकोड्याचा किल्ला होता तेथे तो पळून गेटा अश्या दगाबाजीने आ- पला बत फसला ब हातची शिकार पळन गेली तथापे | आरगजवाला मार जुमला याचे पर्ण पाठबळ असल्यामळे | ता मुळाच नराश झाडा नाहीं. त्याने प्रयमत; राजवाडा टटन॒ फस्त कळा; परंतु राजाचे मुलांमाणसांस राजाकडे पाठ- | घन दिळे. मांगटांच अमलांत, एखादे राजास जरी कैद । कळ कवा लढाईत जिकडे, तरी त्याच्या कुटुंबांतील मनुज्यांस कोणताही उपद्रव द्यावयाचा नाहीं अशी पद्धत

(( ६१८ ))

होती. संभार्जास _ठार मारल्यावर त्याच्या कुटुंबांतील मनु- घ्यास आरंगजवान फार चांगल्या रीतीनें वागविळे याचे कारण पुष्कळ अंशीं वर्राल पद्धतच होय. असो. नंतर औरंगजेबाने गोवळकोंड्याच्या किलुयास वेढा दिला. परंतु त्याचेजवळ युद्धोपयोगी सामानाचा पुरवठा नसल्यामुळें दोन महिनेपर्यंत तो किल्ला त्याचे हाती. आळा नाही. तितक्या मदतींत किल॒यांतील धान्यसामग्री ब युद्धसामग्री संपल्यामुळे आंतील लोकांची अन्नानदशा आली होती. इतक्यांत “ तुम्हीं गोवळकोंड्याचे किल्याचा वेढा उठवून एकदम दक्षिणेंत निघून यावे 7 असा झाहाजहान बादशा- हाचा सक्तीचा ह्क्‌्म औरंगजेबास येऊन पोहोचला. त्यामुळें नाइकाज होऊन त्याळा वेढा उठवून दक्षिणेंत "स्त यावे लागठें; व अश्या रीतीनें गोवळकोंड्याच्या सजाचा त्या संकटांतून मुक्तता झाली. (इ०स०११५९६.) _ पणास परत बोलाविण्याचे कामीं बादशाहाने येवढा

ता हुकूम पाठविला ता केवळ दारा व बेगम साहब यांचे सांगण्यावरून पाठविळा असावा असा और ४ ७ बॉफ्ता द तो त्याचा तर्क खरा होता. तेत र गोवळकोंड्याचे किल्यात कळली, त्व्हां त्या दोघांस र्य ५020010: अणि वाटले को, जरया वेटी

फार प्रबळ होईल 2. अगा खाळसा केळे, तर ता > ी डाऱच तर नल पा रर वगर पद त्यांनी बादशहास पटल्फार कठीण प जाईल; सक्तीचा हुकूम औराजिद या क वर सांगितळेळा वेढा होता. ओ[रंगजेबास

(८७९ १)

त्या दोघांचा अतिशय राग आला होता, परंत त्या वेळ ता त्याने तसाच गिळन टाकला

पित्याचे आज्ञेप्रमाणे औरंगजेब दाक्षिणेंत निधन आळ खरा, तथापे परत येतांना त्यानें गोवळकोंड्याच्या राजा- पासून असा करार करून घेतला कीं, “ मीर जुसत्या यानें

आपलें कुटुंब, मालमत्ता व सैन्य यांसह त्याळा वाटेल तिकडे

निघून जावे, राजानें त्यास कोणत्याही रीतीने अडथळा करू नये, व तेथें चालणाऱ्या रुपेरी नाण्यांवर त्यापुढें शंहाजहानी शिक्का सुरू करावा. !' त्याच वेळीं त्यानें त्याचा वडील मुलगा सुलतान महंमद याचे त्या राजाचे मुलीशीं लग्न केलें, व राजाचे मागें तं राज्य प्रहंमदास मिळावे असा त्याच्या- पासून दुसरा एक करार करून घेतला. त्या वेळीं मुलीच्या आंदणाबद्दळ म्हणून ओरंगजेबाने त्या राजापासून रामगिरी घ त्याचे आसपासचा मलख ताडून घेतला. पीर जुमला यानें या मोहिमेचा सवे खर्चे ओरंगजबास दिला

मीर जुमला याच वेळीं औरंगजेबास येऊन मिळाला पुढें दाक्षिणंत परत येत असतां त्या दोघांनीं बेदरच्या किलुयास वेढा घाढून ता घेतला, व ते दोलताबादस येऊन पोहोंचळे. ते दोघे त्या ठिकाणीं बरेच दिवस मोठ्या स्नेह- भावाने एकत्र राहिळे. त्यांनी पुढील भयंकर उलाढालीचे मनसुबने अगोदरच करून ठेविले होते. ह्या दोन राज्यका- रस्थानी पुरुषांचा एकोपा झाला ही गोष्ट औरंगजेबाचे चरित्रांत विशेष ध्यानांत ठेवण्यासारखी आहे, कारण आरंगजेत्र पढें जो तकक्‍तनशीन झाला व वैभवाच्या शिख- रास जाऊन पोहोचला, त्याचें बहुतेक श्रेय मीर जुमडा यास देण रास्त आहे 1)

१ हा किला हेद्राबादेच्या वायव्येस ११३ मेलांवर आहे रश

9८

(५९०/)

पुढ कांही दिवसांनीं शहाजहान याने बोलाविल्यावरून . मार जुमला त्याचे भेटीस गेला. त्यानें जातांना बादशाहा- . करितां फार मोठा नजराणा बरोबर घेतला. जगांतील संपूर्ण रत्नांचे सार असा कोहिनर नामक प्रसिद्ध द्व हिरा याच वळा सार जुमला याने बादशाहास नजर केला. येवढा माठा नजराणा बादशहास देण्यांत पीर जमला याचा मुख्य उद्दद असा होता कौ, बादशाहाने, विजाप्र, गोव- ळकाड व पोतुगीज लोक यांस जिंकण्याकरितां त्याच्यां- बरोबर मोठी फोज द्यावी. गोवळकोंड्याचे राज्य जिंकले , असता बादशहास फार मोठा फायदा होईल व त्याचप्रमाणे _ तेथील मोल्यवान हिऱ्यांचे खाणी चेही मोठ उत्पन्न त्यांच हाता हागळ; कदाहारासारख्या खडकाळ व आसाड प्रदे- शावर स्वास करून सेन्य व पैसा यांचा नाश करण्यापेक्षा विजापूर, गोवळकोडें अशा मातबर प्रदेशावर स्वारी केळी असता त्यापासून अतिशय फायदा होईल, इतकेंच नव्हे, तर वाढदयाहाचा अंमळ काबूलकंदाहारापाउन तो थेट कन्या- कुमास कपापयत . पोहोचून संपूर्ण हिदस्थानांत मोग? चें एकछत्री साम्राज्य हाइलं इत्यादि गोटटी त्याने बाहशाहाचे नांत अशा मार्मिक रीतीनें ठसवन दिल्या कां बादशा- हाच मन त्यानं ल्गेच आपणाकडे ओढन घेतले यानें ॥नतात एक जंगी फोज उभारून तिचे आधिपत्य मीर जुमळा याल दिळ व लाला वर सांगितठली राज्ये जिंक- याचा हुकूम दिला. हे सेन्य उभारण्यांत व प्रोर जमला पास येवढं व्चेस्व देण्यांत बादशाहाचा दुसरा असा क दजा क कती श त्या वेळो फार उद्दाम रीतीने दाग हा गोष्टीमुळे चांगली जरब बसावी, राज्याचा सव कारभार आप-

(२७)

णच चालवावा व बादशाहास ठेवतां येईल तितके राज्य- कारभारापासून अलग ठेवावें, असे विचार घोळूं ठागले. दाहा- जहान मोठा धूत असल्यामुळें दाराचा हा अंतस्थ हेत त्यानें तव्हाच ताडला, व त्यामुळे त्याची दारावर थोडीशी इत- राजी झाली; परंतु पुढें लौकरच दसरी एक गाष्ट घडून आठी तीमुळे तर बादशाहास दाराची फारच चीड आठा व ता त्याचे मनांतून पक्का उतरला. तो प्रकार असा: त्या वेळीं सादुलाखान नांवाचा एक सरदार बादशाहाच्या वजिराचे काम पहात होता. ता मोठा हुशार असून त्याचे शहाणपणाची सवे आशिया खंडभर

प्रासाद्वर झाली होती. बादशाहाचा मुख्य इतबार या वाजे- (

रावर अस. लास दारा यांन विषप्रयोग करून ठार मारिले परतु ठार मारण्यासारखा त्यानं दाराचा कांहां विशेष अपराध कला हाता असं दिसत नाही कदाचतू दाराठा असं वाटलं असल का, तो माठा. हुशार असन त्याच्याजवळ फौोज- फाटाहा बराच हाता त्यामळे बादशहाचे माग सव राज्याचा सूत्र त्याच हातांत. अडकून राहतीळ, व सुलतान सजाचे बाजूकडे लाचा कांहींसा ओढा हाता यामुळ तो सजा

यास पादशाहा करील; व त्यामुळे त्यानें ल्यास ठार मारिले असावें. कोणी असेंही म्हणतात कॉ सादुलळाखान मळचा.

हिदु असल्यामुळ दखारांताळ इतर मसलमान उमरावांस साचा उत्कषे सहन न हांऊन, हा बादशाहाचे मांग

आपल्या मुळास किंवा दुसऱ्या कोणा पठाण जातीच्या.

सरदारास, मोगलाई बुडवून गादीवर बसविणार आहे

१ बाबर यानें मोंगळ घराणें हिंदुस्थानांत स्थापन केले. त्याचे

पूर्वी लोदी घराणें राज्य करीत होतें. त्या घराण्यांतील पुरुष पंठाण जातीचे असून सादळासानाची ब्नायको पठाण जाताची हाती

(कसर)

असे खोटेनाटे विचार यांनीं दाराचे मनांत भरवून दिले, ब ल्यामुळें त्यानें यास ठार मारिळें. वरील निंद्य गोष्टीमुळे बादशाहास दाराची फार भौति वाटूं लागली व त्याच्या

मर्जीतन तो अगदीं उतरला ॥र ज़मला याचे हाताखाली येवढी मोठी फोज देऊन दक्षिणेत पाठविणं म्हणजे अन्यपक्षां तितक्या सैन्यानें औ रंगजेबाची शाक्ति ज्यास्त वाढविणे होय, असं दारास - वाटून यानें, तूते येवढें मोठें सेन्य दाक्षिणंत आपण पाठवू नये, म्हणून परोपरीने बादशांहास सांगितले. परंतु बाद- शाहानें लाच्या बोलण्याकडे मुळींच लक्ष्य दिलें नाहीं. शेवटीं लार्ने बादशाहास अशी विनंति केली कीं, “ आप- णास हें सेन्य दाक्षिणंत पाठविणेंच असेळ तर निदान या मोहिमेत ओरंगजेबानें तरी कांहीं ढवळाढवळ करू नये अशी कांहीं तरी अट ठेवावी.'' बादशाहाने तं त्याचें बोलण मान्य करून असा ठराव केला कॉ, “ या स्वारीत ओरे- गजेबानं काणतीही ढवळाढवळ करूं नये, त्याने दोल- ताबाद सोडून कोठंही जाऊं नये, त्यानें फक्त दक्षि- णेच्या सुभ्याचें काम पहावें, ह्या मोहिमेची सर्व व्यवस्था कव्या मीर जुमला यानेच करावी व यानें आपले इमानी- पणाबद्दळह आपल कुटुंब आप्रा येथे ओलीस ठेवावे. या शेवटच्या अटीमुळे मीर जमला यास मोठी चीड आली. परंत कवळ दाराचे थोडक्या गोष्टीकरतां मन माडं नये एवढ्या करितांच मीं ही अट घातठी आहे, वस्तुतः तींत विरोष तथ्यांश आहे अस नांही, तमचे मागें 'तमचीं मनष्ये मी डाकरच पाठवन दे इत्याद गोष्टांसांगन बादशाहाने व .. व नंतर भीर जुमला बादशाहाची ऊन दाक्षणत आला व प्रथमत!

(२३९५५)

विजापुरचे राज्यांत शिरून त्यानें कुल्याण नांवाच्या एका शहरास वेढा दिला.

अशा रीतीनें भीर जुमला विजापुरचे राज्यांत धामधूम करीत असतां, व बादश्याहाचे चोघेही पुत्र आपापल्या सुभ्यांत दिल्लीच्या गादीविषयीं होणाऱ्या भावी तंद्यांसंबं- धानें आपापला पक्ष जोरांत आणण्याचा प्रयत्न करीत असतां, शहाजहान अकस्मात्‌ आजारी पडला. तारीख १ सपटेंबर सन १९६५७ रोजीं लास अपस्मार वायचा झटका झाला. मग काय विचारतां £ वायुवेगाप्रमाणे ती बातमी सपूण राज्यांत हां हां म्हणतां पसरली. त्या वेळीं राज्यांतीळ संपूण प्रजा हवाळदीळ झाली; त्यांच्या चित्ताची शांतता नाहॉशी झाली व त्यांना वित्ताची व जीविताची मोठी भीति वाटूं लागळी; आणि संपूर्ण मांगळ बादशाहांत राज्याच्या उलाढालीच्या चळवळी सुरू झाल्या. दारा यानें आग्रा व दिल्ली येथें मोठी जंगी फोज गोळा केली; सुजा यानें - दाराशी सामना देण्याकरतां बंगाल्यांत मोठी कडेकोट तयारी चालविली; तसंच दक्षिणेंत औरंगजेब व गुजराथेंत मुराद हेही आपापल्या पदरीं ज्यास्त फोजेचा भरणा करूं लागळे. सुजा, ओरंगजब, व मुराद यांचीं पत्नं दरबारी मंडळींत खळू लागठों, त्यामुळ दरबारी मंडळीतही फाटाफूट होऊन सवे राज्यांत खेळखंडोबा सुरू झाला. वर सांगितठेल्या पत्रांपेकीं कांहीं पत्ने दाराचे हाती पडलीं. तेव्हां तर त्याला आपल्या तिघां बंधूंचा फारच राग आला; लानें लगेच तीं पत्रे बादशाहास नेऊन दाखविलीं, व त्या तिघांस बादशा- हानें कांही तरी चांगळ॑ शासन करावें, अशाविषयीं यानें याचें मन वळविण्याचा प्रयत्न केळा. बादशाहाची अतिराय आवडती कन्या बेगम साहिब इनेंही त्या तिघांच्या

(२६)

त्याच्या क्रोधाश़्ींत बाकीच्या तिघांच्या, त्यांच्या कुटुंबांतीळ मनुष्यांच्या, व त्यांच्या पक्षांच्या मंडळीच्या खात्रीने आहुति -पडणार असे ज्याला त्याला वाटूं लागळे

चौघां बंधपैकी प्रथमतः सजा लढाईची मोठी कडेकोट तयारी करून बंगाल्यांतून निघाला. त्यानें बंगाल्यांत लहान लहान संस्थानें.व राज्ये मोडून टाकून, व पुष्कळ संस्थानें ळुटून, अतोनात संपत्ति मिळविली होती. तिच्या जोरावर त्यानं आपल्या पदरीं फार मोठी फोज ठेविली होती. त्यानें आपल्या सेन्यांत अशी कंडी पिकविली कीं, “ दारा याने बादशाहास विषप्रयोग करून लाचा खून केला आहे, याकरितां आपल्या पित्याच्या भयंकर खुनाचा सूड मला घेतलाच पाहिजे. ?' अश्या रीतीनें ता आप्रा शहरावर चाळ करून आला. दारा याने बादशाहास या एकंदर हकीकतीची वदीं दिली, तेव्हां त्याने मी अद्याप जिवंत असून ओषधी उपचारांनी माझी प्रकाति हीं बरीच सुधा- रत चालली आहे, इल्यादि गोष्टी लोकांच्या मनाचा गैर- समज दूर करण्याकारितां प्रसिद्दपणें जाहीर केल्या. त्याच- प्रमाणे सजा यासही त्यानें ती गोष्ट कळविली, व “* तुम्ही पुढें न येतां एकदम बंगाल्यांत निघून जावे,' म्हणून त्यास आज्ञापत्र पाठविलें. परतु बादशाहाचे दुखणें असाध्य आहे असं दरारांतील त्याच्या पक्षाच्या मंडळीने त्यास अगो- दरच कळविलें होतें, त्यामुळे मार्गे न फिरतां तो तसाच < पुढें चाळ करून येऊं लागला. तो आपल्या लोकांस असें सांगूं लागला को, “ बादशाहा जिवंत आहे, ही गोष्ट खरी नसून मीं बंगाल्यांत परत जावें, एवढ्याच हेतूनें ती दाराने उठविली आहे. बरे, कदाचित्‌ बादशाहा जिवंत असलाच

तर एवढ्या लांबांच्या पलुुयावर यंऊन आतां ता भासन- 3 भ

(९९)

मरण झाला 'आहे, अशा वेळीं लाला न भेटतां परत जाणें ही

गोष्ट पुत्रघमास अतिदाय लांछनास्पद आहे. ” असो. अशा रीतीने मार्गे न फिरतां ता आम्रयाच्या अगदीं नजीक येऊन ठेपला,

सुजा यानं बंगाल्यांत दारावरोबर लढाई करण्याकरितां तयारी केली, त्याच वेळीं दक्षिणेंत ओऔरंगजेबानेंही तशीच तयारी चालविली होती. परतु तो मोठा दूरदषष्टि असल्या- मुळे सुजाप्रमाणें एकदम हातघाइस न येतां त्यानें आपली तयारी मोठ्या धिमेपणानें चालविली होती. सुजा यास बादशाहानें जसें पत्र पाठविठें होतं, तसेंच त्यानें औरंगजे- बासही एक पाठविलें. ह्या पत्रावर बादशाहाःची सही असून शिवाय दाराचीही सही होती. त्यांत बादशाहानें त्याला असं निक्षून लिहिळे होते कों, “ तुम्ही काणच्याही सबबी- वर दक्षिण सोडून उत्तरहिंदुस्थानांत येऊं नये; आल्यास तुम्हांस मोठी कडक शिक्षा होईल. 7? परंतु तो कावेबाज आएगजेब्र अशा पोकळ डरकावणास भिणारा पुरुष नव्हता. त्यानेंही सुजाप्रमाणेंच “ सदरहू पत्र खुद्द बादशहाचे "खून दाराने बनावट केलेळें आहे, ” असे स्पष्टपणें “अपल्या मित्रमेंडळींत बोडून दाखविळे, त्यानें लढाईची मोठ्या ज्यारीनें तयारी चाढविली. आपण कितीही फौज वाढविली, तरी दारा, .सुजा, व मुराद यांच्याशी प्रथक उक ढढून आपला निभाव लागणार नाही ही गोष्ट तो उणपण ओळखून होता. तेव्हां त्याने प्रथमतः आपळें कप- नाळ पसरून त्याच्या योगानें आपळा बहुतेक कार्य- भाग उरकून घेण्याचा प्रयत्न केला, व ता त्याचा प्रयत्न भागल्या रीतीने शेवटास गेला. त्याचा प्रकार येणें प्रमाणे:__..

“याने मनांत असा विचार केला को, आपल्या सर्व बंधंत

(२9७)

शूर, धाडशा, परंतु मख असा आपला कनिष्ट बंध बराद हा आहे; त्याच्यावर आपल्या पूर्वीच्या फकिरी बाण्याने माहिनामंत्राचा प्रयोग केळा, तर तो आपणास तेव्हांच ब्रश होईल व तसें झालें म्हणजे, आपला एक शत्र आपल्या मुठांत आाल्याप्रमाण होईल, त्यानें म्रराद यास मोठ्या गोर- ब्नाने असं पत्र लिहिलें कॉ, “ मुराद साहेब! मळा राज्याच्या दूगदर्गांचा किती कटाळा झाहे, ही गोष्ट मों स्वमखाने घारवार बोळून दाखवावी अर्स नाही. ती आपणास व सवे जगास प्रवींपासून महशूर आहेच. त्यामुळे, जरी या वेळीं दारा व सुजा हे सख्खे बंधू परंतु पक्के हाडवेरी बनन राज्य- म्राप्ताकारेतां एकमंकांचे प्राणही घेण्यास उद्यक्त झाळे आ- हेत, व जरी माझा बडिलांच्या गादीवर त्यांच्या इतकाच हक्क आहे, तरी आपण त्या भानगर्डीत न पडतां फकिरी दीक्षा घेऊन देशांतरास निघून जावें, व या नाशवंत देहाचे 3 साथक्य करून घ्यावे, असं माझ मनांत येतं. परंत माजं लक्ष्य तुमच्याकडं गेल, व लहानपणापासून माझा तमच्यावर जो लोभ भाहे तो मनांत आला, म्हणजे माझी चित्तदत्त चंचल हो

च जरां मॉ माझा स्वतःच्या राज्यावरचा हक्क सोडून दिला आहे, तरी तं राज्य तुम्हांस मिळवन देईपर्यंत मळा फक्तीर बनतां येत नाही. दारा व सुजा हे राज्यपदालळा भगदीं नालायक मनुष्य आहेत; कारण दारा निबेद्ध असन धमेळंड आहे. मुसलमानी धमाचा त्याला बिलकूल अभिमान नाही: व मुत्सद्दी व अमीरउमराव लोक त्याचा अतिराय द्वेष करि तात, ही गोष्ट मला पक्की माहीत आहे. सुजाही दाराप्रमाणंच पाखंडी असून येवढा मोठा राज्यकारभार चालविण्याचा वकूब याचे अंगीं नार्ही. सत्यधमोस स्मरून मो प्रतिज्ञा- परव्नेंक असं सांगतो कीं, माझ्या सवे बंधूंत येवढा अवाढव्य

द

९३१८.)

सज्यशकट हाकण्यास सकळगुणगणमंडित असे फक्त भपण भाहां. हें क्रेवळ मीच म्हणतों असें नाही, त्र दरबारांतील थोर थोर मुत्सद्दयांचेंही असेंच मत आहे. ते आपल्या शौर्याची व अलौकिक पराक्रमाची फारच तारीफ करीत असतात. भापणास राज्यप्रात्ति करून देण्याचे कामीं हा माझा देह खर्ची पडला तरी हरकत नार्ही, परेल जावॅभावेंकरून ल्या कामी आपणास मदत करण्याचा मीं निश्चय केला आहे. आपण राज्यपदारूढ झालां म्हणजे माझी एक इच्छा आहे तेवढी मात्र तृप्त करण्याचें भापण मळा वचचन दिळें पाहिजे. ती एवढीच को, परमेश्वराची ध्यानधारणा करून ह्या नाऱवंत व मायिक जगाच्या संबंघा- पासून अळ्ग राहण्याकरिता, जेथे जगाचा उपद्रव काडी- इतकाही लागणार नाहीं, अशी एकांतवासा*ची जागा भापण

मला दिळी पाहिज. माझी सथ फौज व पैसा मीं आपल्या कामीं

खर्च करण्याचा निश्चय केळा आहे. या पत्रासोबत आपल्या बेषुप्रेमाची खण म्हणून एक लाख रुपयांचे तोडे पाठविले आहेत, त्यांचा आपण स्वीकार कराठ अशी आशा भझाहे. प्रसंग फार बिकट येऊन पोहोचला आहे, याकरितां आपण प्रथ- मतः; असें कस को, सुरतच्या किछ॒यास वेढा घालून तो "या, म्हणजे तेथे आपणास अतिशय द्रव्य सांपडेल व त्याच्या जोरावर आपणास फोौजफांटाही ज्यास्त वाढ- वितां येईल. ! र औरंगजेबाचे वरील पत्र व एक लाख रुपयांचे तोडे मुराद यास येऊन पोहोंचतांच तो बेअकळ मुराद त्याच्या मोहजालांत अगर्दी पक्का गुरफटून गेला. तो पुढील वेभवाचे सनाराज्यांत दंग होऊन त्याच्या मनोबृत्ति तन्मय होऊन गेल्या. त्यानें औरंगजेबाकडून आलेले पत्रं ल्हान थोर

(२९ )

अमीरउंमरावांस व शेटसावकारांस वाचून दांखाविळें. तसें करण्यांत त्याचा मुख्य उद्देश असा होता कीं, त्यांनीं त्यासं लांगेळ तितक्‍या पैशांची मदत करावी व याच्या पक्षास सामील व्हावे. तो तेव्हांपासनच बादशाही थाटाने वाग ठागला, व “ पुढ मी आपम्रयास गेल्यावर तुम्हास माठमोठ्या देणग्या देंईन !' अशीं लोकांस भडाभड वचनें देऊं लागला. वरील गोष्टीमळें त्याला त्या वेळीं वराच पैसा मिळाला व त्यानें आपली फोजंही बरीच वाढविली. नतर त्याने शाहा अब्नास नांवाच्या आपल्या इमानी व शूर सर दाराच्या हाताखालीं तीन हजार फौज देऊन त्याला सुर तेचा किल्ला घेण्यांकरतां पाठवून दिलं

पराद यास अश्या रीतीने भरळं पाडल्यांवर ल्या कपंटपटु औरंगजेबाने आपला माचा मीर जुमला याजकडे फिरविला जरी त्याचा व प्रीर जमला यांचा पूर्वीपासून र््नेह होता, तथापि बादशाहाने त्यांच्या हाताखालीं मोठें सैन्य देऊन त्यास स्वतंत्र रीतीने विजाप्र व॑ गोवळकोंडे हीं राज्ये जिंकण्यांकरितां दक्षिणेंत पाठवून दिलें होते, तेव्हां तों स्वतःचे काम सोडन आपणास येऊन सोंह्य करील अशी भोरंगजेंबासं खांतरी नंव्हंती; व लाला तर मीर जुमल्यां- सारख्या शूर व हुशार सरदाराची मदत अवश्य पाहिजे होती. त्यानें प्रथमतः आंपला वडील पुत्र सुलतान महंमद यास त्याचेकडे पाठवून दिलें, व त्याचेबरोबरं अंसा निरोप 'पाठविळा कौ, “ दरबारांतील कांहीं महत्त्वाच्या गोष्टींत खपली सला घेणें आहे, यांकरितां मेहेरानी करूनं भापणं मला दोलताबाद येथें येऊन भेटावे. ' पीर जमला यानें त्या निरोपाचे इंगित तेव्हांच ताडळं व “ मला सैन्य सोडन तते आपले भेटीस येतां येत नाही. !' असा

( शण)

'परत निरोप पाठविला, शिवाय त्यानें औरंगजेबास असेंही कळविलें कॉ, “ मळा आम्रयाहन नरक्तेच पत्र आळें आहे यांत बादशाहा अद्याप जिवंत आहे असं लिहिळे आहे तेव्हां आपण तूते विशेष खटपटींत पडं नये. ” पग्रीर ज्ञुमला यास आरंगजेबाचे पक्षास या वेळीं मिळतां येईना, याचे मुख्य कारण असं होतें कॉ, त्याचें सवे कुटुंब आग्रा यथ दाराच ताब्यांत होत व ““ आपण त्याचा हाडंवरी अ[रगजेब यास जाऊन मिळाली तर तो आपल्या कटंबाची वाताहत करण्यास कधींही चकणार नाही, !! अशी त्यास _ मोठी भौति होती. शेवटीं, या गृहकलहास्रीचा निकाळ लागपयत आपण कोणत्याच पक्षास मिळं नये, असा मनाचा घडा करून तो स्वस्थ बसला. प्रहेमद यानें पष्कळ रीतीनं त्याच मन वळविण्याचा प्रयत्न केला; परंत त्याचा कांही उपयाग झाला नाही. शेवटीं हताश होऊन तो दोलताबा- दस परत आला. परतु आरंगजवब दौर्घायोगी. असल्यामळे याने आपला प्रयत्न शिथिळ होऊं दिला नाहीं. त्यानें लगेच आपला द्वितीयः पुत्र सुलतान माजूम किंवा प्रोअ- ज्ञीम यास मीर जुमला याचेकडे पाठवन दिलें. त्या राज- पुत्नान काय जादू केळी असल ती असा, पण हो ना होतां हाता त्यान शेवर्ठाी आपला पगडा म्नीर जमला याच्यावर बसविला, व तो आपली फौज बरोबर घेऊन दोलताबादेस यण्याकरतां निघाला

तो दालताबांदेस आल्यावर औरंगजेब लगेच याचे भटीस गेला व याचा लाने भाठा आदरसत्कार केला ओरं- गजब पुढ त्यास बहुमानपुरःसर “ बाबा ' असं म्हणं ठागला पुढ एक दिवशीं ल्याने मीर ज्ञुमला यास आपले खासगी

हाडात नळ व त्यास सांगितलें कौ, “ प्रहंमद याचेबरोबर

( १९४)

६ मळा तर्व येतां येत नाही ! म्हणून आपण जो निरोप पाठ- विला त्याचें इंगित मीं ताडळें आहे, व दखारांत माझे ज शाहाणे परस्क्ते आहेत त्यांचंही असं मत आहे का, आपल कुटुंब आप्रा येथ दाराच्या ताब्यांत असल्यामुळे आपणास उघडपणे माझ्या पक्षास मिळतां येणार नाहीं, इतकच नव्हे, तर आपण माझें गुप्त रीतीने साहाय्य करता हीगाष्ट अप्रत्यक्ष रीतीनेही दारास कळून उपयोगी नाही. तथायप कशीही अडचण आली तरी तिच्यावर तोडहो असलाच पाहिजे, असा सिद्धांत आह. ह्या कार्मा मला एक युक्त सचळी आहे; आपणास ती रुचली तर माझं पूणे रातान काम होऊन त्या योगाने आपल्या कुटुंबासही तोशीस लागणार नार्ही. सकृदरीनीं माझी युक्ति आपणास फारच चमत्कारिक वाटेळ व कदाचित्‌ माझा आपणास राग यऊन आपणास ती मळींच मानवणार नाही. परतु विचाराअती आप णास ती पसंत पडलीच पाहिजे, अशी माझी खातरी आहे माझी य॒क्ति अशी आहे कीं, आपण माज्ञे केदी, अशा रीतांन दोलताबांदेच्या किल्यावर राहव व त्या ठिकाणीं आपल्या रखवालीकरितां म्हणन मी आपल्या एका मुलास आपल्या- जवळ ठेवितों. यायोगानें आपण माझे रचु आहा अशा दाराची पक्की खातरी होईल व ता. आपल्या कुटुंबास मळींच त्रास देणार नाही. ल्याचप्रमाण आपणासारख्या ५ बलिष्ट सरदारास मीं कैदेंत टाकलें, हा पुकार बाहेर झाला म्हणजे लोकांवर माझा चांगळा वचक बसून मला ते अनु- कळ होतील. आपल्या फोजेंपैकीं कांहीं फोज आपण माझे मदतीस द्यावी. तिची आपण सांगाळ तशी व्यवस्था मी ठेवितो. तसेच या कार्मी पैशाचीही आपण मला मदत केली पाहिजे. इतक्या सवे गोष्टी आपण मेहेरबानीनं कबूल

(१९)

केल्या, तर पुढें होणाऱ्या ळढाईत मळा यशा येईल अशी माझी पक्की खातरी आहे, व त्याचें खरें श्र्य आपणास मिळेल. !?

या वेळीं मीर छुमला याने औरंगजेबास काय उत्तर दिलं असल तें कळण्यास मार्ग नाहीं. परंतु इतकी गोष्ट खरी आहे कॉ, लयानें लाच्या सर्व अटी कवूल केल्या; साने आपलें सेन्य लाच्या ताब्यांत दिळे, तसेच लानें त्यास पैशाचीही मदत दिली व विशेष आश्चर्य मानण्यासारखी गोष्ट ही कीं, त्या श्र सरदाराने औरंगजेवाचा कैदी म्हणन आपणास दोलताबादेच्या किल्यांत नेऊं दिळें. असें वाटतें काँ, मीर जुमला या मानहानीस कत्रळ झाला तो, ओरं- गजेब बादशाहा झाल्यावर आपला फार मोठा फायदा हो- ईल अशी आशा उत्पन्न झाल्यामुळें व ला दोघांमध्ये जो अंक्ात्रिम सेह जडला होता त्यामुळें झाला असावा, नाहोंतर तो मानी व जूर पुरुष अशा लांछनास्पद गोष्टीस काह| कवळ झाला नसता. कोणीं असेही म्हणतात को, औरंगजेबाने पीर जुमला यास आपल्या खाजगी दिवाण- खान्यांत नेले तेव्हां त्याच्याजवळ त्याचे पुत्र सुलतान महं पद व सुल्तान माजूम हे सरास्त्र होऊन बसले होते. सुल- तान महंमद याचा पूर्वापासून मीर जुमला याच्यावर राग हाता, कारण याचे म्हणण्यास रुकार देऊन तो त्याचेबरो- *२ दाठताबादेस आठा नव्हता. त्यानें तर आपला हात तरवारीच्या सळावरच ठेविला होता; व सुलतान मराजूम हा तर माजूम खाल्ल्या मनुष्याप्रमाण डोळे लाळ करून थाच्याजवळच बसला होता. तेव्हां अश्या वेळीं. “ आपण

रंगजेब जसें जसें सांगेळ तसे तसे वागलो नाही तर हे कृतांत आपला छन करावयास कधींही भागें पुढें पाहणार नाहात” अशी त्यास भीति उत्पन होऊन व प्रसगास पाठ

(३११) -

देऊन त्यानें लाच्या सवे अटी कबल केल्या भसाव्या, व हच म्हणणें पुष्कळ भे्शा खरं असावें असं वाटते

पुढें पीर जमला यास ओरंगजेब्राने केद केलं, ही गोष्ट त्याच्या सेन्यास कळतांच ल्या लोकांसी मोठा गिल्ला केला, व आमचे सरदारास सोडून द्या, नाहीतर आम्ही दोलता- बादेचा किल्ला फोडून टाकं असं ते ह्मणं लागले. परंत आरंगजेबानें मीर जुमला याचे फोजतील मख्य मख्य सर- दारांस बोलावून आणून ल्यांस असें सांगितलें कीं, “ म्नीर जु . झला यास खरोखर कैद केळं नसून तो आपखशीनं किल्लयां- त जाऊन राहिला आहे. वरील गोष्ट त्याचे आमचे विचारें ठरली असून त्यापासून आम्हांस एक मोठा कार्यभाग सा- धणे आहे; ” व आपल्या बोलण्याप्रमाणें त्याने ल्यांची खातर्राही करून दिली. तर्सेच ल्या सैन्याचा आपणावर ज्या- . स्त विश्वास बसावा ह्मणून लाने त्या सव लोकांस तीन महिन्यांचा आगाऊ पगार दिला व ल्यांत जे प्रमुख होते त्यांस मोठमोठ्या देणग्या दिल्या. शिवाय “ मी तुल्यांस पुढें चचांगरळें इनाम देईन ” इत्यादि गोडीगुलार्बीच्या गोष्टी सांगून ल्ानें त्या लोकांतील असंतोष काढून टाकन लांची प्रीति संपादन केली. वरील दोन गोष्टींवरून आरंगजेब किती कावेबाज व दूरदृष्टि होता हे सहज़ लक्ष्यांत येण्या- सारखं आहे. असो

वर सांगितल्याप्रमाण प्रीर जमला याची फोज आरंग- जेबास मिळाल्यामुळे त्याच्याजवळ बरीच फोज जमली नंतर तें सर्वे सैन्य बरोबर घेऊन तो प्रथमतः सुरतेकडे मुराद याचे मदतीस निघाला. कारण सुरत शहर ल्या वेळेपर्यंत प्षराद याचे हाती आलें नव्हतें. परंतु'मार्गातच त्याला तें हाहर परादाचे हातीं आठे अशी बातमी कळली, त्यावरून

(१४ )

त्यानें भापल्या सैन्याचा मोर्चा लगेच फिरविला व मुराद यास सुरत घेतल्याबद्दल पक शत असं एक पत्र पाठविलें. या पत्रांत म्रीर जुमला याचेविषयींचाही त्रोटक मजकूर लिहून मुराद यास आणखी असें कळविळे कॉ, “ मीर ज्ञुमला याची सवे फोज आपणांस येऊन मिळाल्यामुळे भापणांजवळ आतां बरीच फोज जमली आहे. तर्सेच त्यानें आपणांस पैशाचीही चांगली मदत केली आहे, दरबारांतीळ बहुततेक मंडळी आपणांस अनुकूल आहे, आातां आपम्रथावर स्वारी करण्यास कांही हरकत नाही. मी

आपल्या लोकांनिशीं निघालो आहे. मी अमुक स्थळी

तुमची वाट पहात बसतों, तर तुम्ही त्या ठिकाणीं मळा त्वरेने येऊन मिळावें. !! |

_ सुराद यास सुरतेस जितका खैजिना सांपडेल असे वा- टढ हाते तितका सांपडला नाही. यानें, पुढे आपणास भतिराय संपत्ति मिळणार आहे, या भपकीवर अगोदरच म्रोठी फौज चाकर्रस ठेविली होती. सुरतेच्या ठटीत सरासरी ला. सेन्याचा रोजमुरा भागला; यापेक्षां पैक्याच्या बाजूने त्याचा विशेष फायदा झाला नाहीं. परंतु अन्य त- ऱ्हेनें याचा एक फार मोठा फायदा झाला. तो प्रकार असा कों, जरी ला वेळीं सुरत शहराची तटबंदी फारशी मजवूत नव्हती तरी आंतील लोकांर्मी बरेच दिवस मुराद यास दाद दिली नाहीं. पुढें त्याच्या पदर्री कांही डच कामगार होते लांच्या युक्तीने यार्ने तटास सुरुंग छावून तो पाडून टाकला व तें शहर ठुटळें. (जानेवारी इ० स० १ १५९८ ). सुरुंग लावण्याची युक्ति त्या वेळपर्यंत हिंदुस्थानांत माहीत नव्हती. वरील नवीन युक्तीमुळें मुराद याच्या युद्धकला-

भिज्ञतेची फार ख्याति झाळी, व जरी वस्तुतः त्याला तेथे

| ह, 2-__*->-->> 1. स प याया 2 आय यामळ र ळ्डोग्ा ०

(१५ )

फारशी संपत्ति मिळाली नाहीं, तरी लोकांमध्ये त्याला तेथे अपार संपात्ति सांपडली अशी अफवा उठली व यामुळे पुष्कळ लोक त्याचे पदरीं भडाभड नोकऱ्या पतकरूं ला- गले. सुरत घेतल्यामुळे त्याच्या शोयाची झालेली प्रसिद्धि, ओरंगजेबाचीं ब्याजस्तुर्तार्ने . ओतप्रोत भरलेली पत्रे, व त्याची अम्रृतमुख विषकुंभाप्रमाणें गोड गोड भाषासरणी

यांच्या योगाने मुराद अतिशय फुगून गेला व आपला खरा पुरस्कर्ता काय तो ओरंगजेब आहे, असे त्यास वाटूं ळागळें. प्रुराद याची या वेळची खरी स्थिति पंचत- भ्रांतीळ “ कोलोत्पाटीव वानरः '”” याच्याप्रमार्णे होती, व तो आपल्या मूरखपणामुळें , ओरंगजेबानें ल्याला तोंडघशी पाडण्याकरतां खोदून ठेवलेल्या खड्याच्या एकएक पाऊळ जवळ येत होता. ओरंगजेबाचे खरं कपट त्याचा इमानी सरदार शाहा अबास यास ठाऊक होतें. तो त्यास वारंवार सांगे कीं, “ खार्विद ! औरंगजेब महा ठक आहे. आपण त्याच्यावर काडी इतकाही विश्वास ठेवूं नका. तो आपला खातरीनें दगा कर्राल.” एकदां तर लाने पुराद यास स्पष्ट बोठून दाखविले कौ,“ हजरत ! अद्याप तरी सावध व्हा. मी आपल्या र्मी हिताची कधींही गोष्ट सांगणार नाहीं. औरेगजेबाच्या पत्रांची भाषा फार गोड असते हें खरें, परंतु त्याचें अंतःकरण कालकूट विषाने भरलें आहे. याकरतां आपणही लाच्याशीं वरकांती गोड गोड वागत जा, परंतु आपला अंतर्यामींचा भेद त्यास कळूं देऊं नका. बाहेरून आपण पाहिजे तितकी साखर पेरा, परंतु आपल्या सेन्यासह त्यास जाऊन मिळूं नका. त्याठां एकव्यालाच आप्रयास जाऊं द्या. आपण धीरे धीरे बादशाहाची खरी स्थिति काय आहे त्याची खातरीलायक चोकशी करूं, व

( ३६ )

तोंपर्यंत दुसऱ्या काय काय उलाढाली होतात ल्या पाहूं झणजे तदनुसार पुढील वर्तनक्रम ठेवण्यास आपणास ठीक पडेल. प्रथमतः आपण या सुरत शहराचीच तटबंदी चांगळी मजवूत करूं या. हणजे जरी आपणास आपला थोर हेतु साध्य करतां आला नाहीं, तरी ह्या गुजराथ सार- ख्या सुपीक प्रदेशाचा आपणास स्वतंत्र रीतीनं अधिकार चालविण्यास हरकत येणार नाहीं, व पुढें हळ हळू द्क्षि- गेची किल्ली जे बऱ्हाणपूर दाहर तेही आपल्या हस्तगत होईल. !? परंतु औरंगजेबाने आपल्या मोहिनीमंत्राच्या यो- गाने लास असें भारून टाकिले होतें कौ, त्यानें ला दूर"

द्वा्टि, शूर व इमानी सरदाराच्या हितवचनांकडे बिलकूल लक्ष्य दिळें नाहीं. खरोखर मुराद त्या वेळीं शाहा अवास याच्या सुसेन्य उपदेद्ाप्रमाणें वागता तर त्याच्यावर पुढें

>

जो भयंकर प्रसंग गुदरळा तो न गुदरतां त्याचें अतिशय कल्याण झाळें असते; परंतु तसें झालें असतें तर “ युक्ताचि मरणाराला हित परिणामी न सोसंवे काढा 9 या मोरोपं- ताच्या सिद्धांतास हरताळ लागला नसता का्‌य : असो. शाहा अबास याचा वरील हितोपदेश झुगारून देऊन तो दुर्देवी

च्छ य

मुराद संकेतस्यळी ओरंगजेबास जाऊन मिळण्याकरतां

आपल्या फौजसह निघाला, व थोडकेच दिवसांत त्याची व औरंगजेबाची गांठ पडली. न्य > 1 6.७६ ९ (:. मुराद याची फोज औरंगजेबास येऊन मिळाली ला दिवशीं औरंगजेबाने फार मोठा उत्साह केला. ता प्रथमतः 'पुराद यास गात छेन भेटला, व जेणेंकरून यास कका संशय येणार नोहीं अशा रीतीनें ता त्याच्याशी ह त्याने बंधुग्रेमाची अगर्दी रेळचेलळ करून ट्‌ त्त ऱ भे न्य होती. ता सास वारंवार सांगे को, “ हजरत ।

५९०->)

राज्यपदाची मळा मळींच इच्छा नाही. केवळ माझा तुम- च्यावर लोभ आहे, म्हणूनच मी तुम्हांस हंस मदत करीत आहे एकदां आपण तख्तावर बसलां म्हणजे मी आपल्या काम- गिरींतन मोकळा झालों. ” या वेळी आरंगजबाचा प्रुराद याजबरोबरची वतेणूक इतक्या प्रेमाची होती को, एकाद्या मोठ्या शहाण्या मनष्यालळाही त्याचा तिळमात्र संशय आला नसतां. तो लाला नेहमीं बहमानपुरःसर ' हजरत ' म्हणून हाक मारीत असे. परंत परत्र जेव्हां गोवळकोंड्याचे राज्य घेण्याकरितां त्याने खटपट केली, ला वेळचे लाचे दुष्ट हेतु _ व त्याच्या अगर्दी उलट अशी त्याची हलींची साधीभोळी वतेणक. या दोन गोष्टी ताडून पाहिल्या तर लाच्या अंत- यामींचें कपट एकाद्या यःकश्चित्‌ मनुष्याच्याही लक्ष्यांत आले असते. परंतु मुरादसाहेब इतके दोडराहाणे हात काँ लांना त्या गोष्टींचे कांहींच महत्त्व वाटळ नाही. भुराद या वेळीं पुढीळ राज्यप्राप्तीच्या धुंदीनं आपळे देहभान अगदी विसरून गेळा होता. गोवळकोंड्याचें राज्य कपटानं घेऊं पाहणारा महत्त्वाकांक्षी औरंगजेब फ्कार होऊन एकांत- बासांत काळ घालविणार, ही गोष्ट, ' पूर्वेचा सूर्य पश्चिमेस उगवणें, या गोष्टी इतकोच असंभाव्य होती. परतु “ बुद्धि कर्मानसारिणी ?'-पुढें आपल्या नशिबी जसे असेळ तशा- प्रमाण बद्धि व्हावयाची-या प्रसिद्ध उक्ताप्रमाण पुढे त्या “मानभावी फकिराच्या हातन मराद याचे घिडवडे व्हावयाचे होते व लाळा अनुसरूनच त्याच्या वतंनक्रमाची दिशा झुकली होती औरंगजेब व पुराद जंगी फोजेनि्शी आय्रथावर चाळ करून येत आहेत, हें वतमान दखारांत कळतांच मोठी डबड उडून, गेठी, त्यामुळ दाराचे मन उद्दिझ झाढ व

|

क

. ड़ ७ केक व्क्ााा काक्ापाक &ा “च १”. ७७३ ह ७ हो |» (27-७९ ५” ३९४ हर (४९८)

शहाजहांन यास मोठी धास्ती उत्पन झाली. मुराद याचें विलक्षण शौर्य व धाडस व औरंगजेबाची गढ कारस्थाने व दूरदृष्टि यांचा जोड मिळाल्यावर काय होईल व काय होणार नाहीं, याची ला वृद्ध बादशाहास कल्पनाच करतां येईना. ल्याने वावार औरंगजेब व प्रुराद यांस निरोप पाठवावे कीं, “ माझी प्रकषाते आतां दुरुस्त आहे, तर पुढे न येतां तुम्ही एकदम आपापल्या सुभ्यांवर निघून जावें; तुम्हीं परत गेल्यास तुमचे ह्या वेळपर्यंत झाळेळे सवे अपराध भी माफ करीन. ” परंतु लाचा कांहीं एक उपयोग झाला नाहीं. बादशाहाचें दुखणें असाध्य आहे हें यांस कळलें होतें, तेव्हां लांनी आपल्या लोकांत अशी अफवा उठविली कीं, “ आम्हांस जीं पत्ते येतात तीं बादशाहाच्या सहीची नसून दाराने बनावट केलेलीं आहेत. बादशाहा या वेळीं बहुतकरून मृत्यु पावला असेळ व कदाचित्‌ ता जिवंत असळाच तर अगदीं आसन्नमरण तरी झाळा असेल. बरं, कदाचित्‌ याची प्रक्षाति दुरुस्त असलीच तर आम्ही लयास मटूं व दारानें त्यास आपल्या जरंबेत ठेवून जी लाची विटंबना मांडली आहे तींतूत तरी त्याची मुक्तता करूं; ” ब अशा बहाण्यावर ते पुढें चाळ करून येऊं लागले. शहाजहान बादशाहाची या वेळीं खरोखर फारच शोचनीय स्थिति. होती. तो दुखण्यानें अतिराय गांजून गेल्यामुळें दाराच्या हातांत एकाद्या कैद्याप्रमाणें पडला होता. दारा त्याचें कांहीं चाटू देईना इतकेंच नव्हे, तर प्रसंगी तो लाला आपल्या इच्छेप्रमाणे हुकूम द्यावयास भाग पाडी. आपल्या मुलांत आतां खास तंटे होणार, ब त्यांच्यांत जो विजयी होईल त्याच्या तखारीला बाकीच्या पुंत्रांचे बळी पडून या दृद्धावस्थेमध्ये ते भयंकर दुःख पाहण्याचे

्

( १९ )

आपल्या नशिबी येणार इत्यादि गोष्टी त्याच्या मनांत आल्या म्हणजे त्याचें अंतःकरण पोळून जात असें. आतिं- श्रमाने मिळविळेल्या आपल्या अपार खंजिन्यांचौ या आप- सांतीळ लढाईत राखरांगोळी होणार, हा विचार त्याचे मनांत आला म्हणजे ल्याला फार दुःख होई. एके दिवशी तर दाराने, दरबारांत त्याच्या विरुद्ध जे उमरांव व सरदार होते त्यांना बोलावन आणिळें व “' तुम्हीं माझ्या इतर मुलांचा पक्ष सोडन सवे प्रकारें दाराचें साह्य केलें पाहिजे, ' अर्थात्‌ “ माझ्या इतर तिघां पुत्रांस ठार मारण्याकरितां तयार असलें पाहिजे, ? असा सक्तीचा हुकूम देण्यास बादशाहास भाग पाडळे. खरोखर असा हुकूम करतांना बादशाहाच्या मनाची काय स्थिति झाली असेळ याची कल्पना वाचकां- नोंच करावी. वास्तविक पाहूं गेळे तर बाद॒शाहाचा खरा ओढा दाराकडे नसून त्याच्या इतर तीन पुत्लांकडें व लांत विशेषतः आओरंगजेबाकडे होता. परतु तो स्वतः पराधीन झाल्यामुळे दारापुढें त्याचें कांहीं चाळेना

ढारा यास ओरंगजेब व मुराद यांच्यापेक्षा सुजाची फरार भीति पडली होती. तेव्हां त्यानं आपला जेष्ठपुव सुठेमान याच्या हाताखाली मोठी फौज देऊन त्यास सुजावर रवाना केळे, व ओरंगजेब व पुराद यांचेवर पाठविण्याकरितां दसरी एक मोठी फौज तयार केळी. सळेमान हा राजपुत्र त्या वेळीं ऐन पंचविशींत असून मोठा शार, हुशार व अतिशय लोकप्रिय होता. शहाजहान याची त्याच्यावर फार भर्जी होती व आपल्यामागे आपली गादी दारास न मिळतां ती आपल्या या आवडत्या नातवास मिळावी अशी त्याची फार इच्छा होती. दाराने सुळेमान यास सुजावर पाठविलें त्या वेळीं बादशाहाने प्रसंगी त्याला योग्य सल्लामसलत

1.

(९ ४० )

देण्याकरितां म्हणून राजा जयसिंग यास त्याचबरोबर पाठ- विळे. त्या वेळीं सव राजपुतान्यांत जर्यासंगासारखा शूर व संपत्तिमान्‌ दुसरा राजा नव्हता बादशाहाची त्याच्यावर फार मर्जा होती. त्यानं जयसिंगास एकांतीं असे सांगितलें कीं, “ तुम्हीं काय पाहिजे त करा, परतु लढाईचा प्रसंग न येतां जणंकरून सजा परत फिरेळ अशी कांही तरी युक्ति करा. तुम्हीं त्यास माझा असा निरोप कळवा कां

तुझें कतेब्यकमे आहे म्हणनच केवळ नव्हे, तर त्यांत तुझे कल्याण आहे म्हणून व वेळेवर नजर देऊन तं माझ्या उपदे- शाप्रमाणे वाग. तू आतांच आपल्या शक्तीचा उपयोग करू. नका; ती दाखविण्याचा योग्य काळ पुढेंच आहे; निदान | माझे देहावसान होईपर्यंत किंवा ओरंगजेब व पुराद या दोघांबरावर होणाऱ्या लढाईचा शेवट होईपर्यंत कांही एक हाल्चाळ करू नको

बादशाहाने सागितल्याप्रमाण॑ जयसिंगाने सजा यास पुष्कळ बाध केला परतु त्याचा कांही हीं एक उपयांग झाला नाहो. एका बाजूस खळमानासारखा तारुण्याच्या एन भरांत असळला शुर, महत्त्वाकांक्षी व युद्धकळाकाविद राजपुत्र व दुसर्‍या बाजूस त्याच्याच तोडीचा परंत जरा उतारवबयाचा असा त्याचा काका. दाघांसही आपण एकमकांस दान हात केव्हां दाखत्रू अस झाळ होत. सजा यास असे वाटलें का, सापणु बादशाहाच्या उपदेशाप्रमाण वागळो व आ[रगजब व पराद याना कदाचित्‌ दाराचा पराभव करून आपम्रा व दिली

9 हा जयपुरचा राजा होच. त्याला मरक्षा राजा ।

स्ह्णात असत. हृल्धींचा जयपुरचा राजा या जयसिंगाचा पुरुष होव. तो इ० स० १६६७ त ता० १७ जुले रो पूर येथे मरण पावला

असंही 3५वा जीं बर्‍हाणु:

०७.) हीं राजधानीचीं शहरें बळकाविंठीं तर त्या दोघांचा पराभव करंण्यास आपणास पुढें फारच जड जाईल, तेव्हां ते दोघे येण्याचे अगोदरच आपण आपला कार्यभांग उरकून ध्यावा हें बरे. ,पुढें त्या दोन्ही फौजांची द्ष्टादृष्ट होतांच लढाईस सुरवात झाली. तोफांचा भयंकर भडिमार सुरू झाला ब॒ गोळ्यांचा वर्षांव होऊं लागळा. दोन्ही फोजा मोठ्या निकराने लढल्या व कांहीं वेळपर्यंत जयाचे पारडं कोणत्या बाजस कटणार त्याचा कांहींच अजमास करतां येडेना. शेवटी सुलेमान. यानें सुजाचे फोजवर एकदम माठ्या जोराने हलला केला व त्याची फळी फो त्याच्यां फोजची थोडक्याच वेळांत दाणादाण उडवन दिंली, आपल्या सैन्याची अशी स्थिति पाहून सजा लढाई सोडून पळून गेळा. जर त्या वेळीं जयसिंग व त्याचा जिवलग मित्र शूर दिळावरखान पठाण यांनीं मुद्दाम सुजाचा पाठलाग सोडून दिलां नसंता, तर सूळेमान याने त्यास खातररांने केद केळ असते, व त्याच्या फौजेचा अगदीं फडशा करून टाकला असता. परंत ज्या धन्याचें अनन आपण आजपर्यंत खाल व॒ ज्यानें आपणास एवढ्या थोर पदास चढाविळें, लाच्या पत्रास त्याच्या हाडवैऱ्याच्या हाती देऊन अप्रत्यक्ष रीतीने तरी आपण त्याच्या मृत्यस कारणीभत व्हावे, व रांजहत्ये- सारख्या भयंकंर पापास अंशतः तरी वांटेकरी व्हावं, ही गोष्ट जयेसिंगासारख्या थोर, व नीतिमांन्‌ राजास निंद्य आहे असें वाटलें व म्हणर्नच त्यानें स॒जाचा पांठलाग सोडूनं दिला. जरी ह्या लढाईत सुजाचे प्रत्यक्ष रीतीनें फारसे नंकसान झालें नव्हते, तरी अप्रत्यक्ष रीतीने त्याच फार

१400000000 :000000 हट ककि ह... की के १ ही लढाई काशीजवळं इ० स० १६५७ च्या द्सिंबर महि न्यांत झाली असे काफीसान हणतो,

( ४२ )

माठ नुकसान झाल; त असं कीं, * सुलेमान यानें स॒जाचे फजेचा फडशा उडवून त्याचेवर फार मोठा जय मिळ- विला, ' अशी बातमी दरबारांत येऊन पोहोचतांच तेथे सु जाचे पक्षाची जी मंडळी होती त्यांना मोठी भीति उत्पन झाला, व त्यामुळ त्यास मदत करण्याचा त्यांचा हरूप -कॅमी झाला, व त्यांपैकीं कांहोर्नी तर त्याचा पक्ष अजी सोडून दिला सुळेमान याद हळू हळ सुजाचा पाठलाग चालविं- लाच हाता. इतक्यांत औरंगजेब व प्रराद मोठ्या झपा- व्यान चाळ करून आप्रयाजवळ येऊन ठेपले, अशी त्यास बातमी समजली; तेव्हां त्याने सजाचा पाठलाग सोडून दिला व आपल्या पित्यास मदत करण्याकरतां ता आपल्या काजसह आपम्रथास येण्याचे हेतूने परत फिरला, जर सुठे- मान याग्य वेळीं दारास येऊन मिळाला असता. किंवा ता यइपयत दारा स्वस्थ बसला असता, तर ओरंगजेबानें दगाबाजीने पुढें दॉरांचा जो पराभव केला तो त्यास करता आला नसता. ती हकीकत येणेंप्रमाणें.--- औरंगजेब व भुराद बऱ्हाणपूर येथें नमदा उतरून अटढाकड आले हे वतमान दारा यास कळले, तेव्हां साला आतडाय राग आला व ज्या संस्थानिकांच्या मलखांतन त आठ होत लांचा पुढें चांगळां समाचार घेण्याचा यानें निश्चय केला. परंतु त्याचा उपयोग काय 2 पुढें उजना यथ तरी यांना नभदेच्या अलीकडे येऊ देऊं

५ बरनीर साहेब यांनी आपल्या इतिहासांत ' उज्जनी ' असे लिहिलें आहे. परंतु तेथें उज्जनी शब्दाने ' माळवा प्रांत असे घेतले पाहिजे. कारण उज्जनी त्या वेळीं माळवा प्रांताच्या राजधानीचे

( पुढें चालू. )

0५९५४)

नेये म्हणून दाराने कांसंमखान वं यशवंतर्सिंग या दोनं शूर सरदारांच्या हांताखाळीं मोठी फौज देऊन लांना तिकडे खाना केळ, कासमखान यास दाराचा स्वभाव मुळींच आवडत नस व त्यामुळे त्याच्या पक्षास मदत करण्याची त्याची बिळकूळ इच्छा नव्हती. परंतु आपण जाण्याचे नाकवूळ केळे तर बादशाहांचा हुकूम आपण मोडला असं हाइळ, एवढ्या करतांचं त्यानें ती कामगिरी मोठ्या नाखु-

न पतकारेली होती. बादशहानें त्या दोघां सरदारांस पूवा जयसिंगास सुजावर पाठविलें त्या वेळीं त्याळा जसे सांगेतळे होते तसेच सांगितेळें. त्यांनीं बादशाहाचा [नराप ओरेगजेबास सांगण्याकरतां त्याच्याकडे पुष्कळ कै निरेव्ये पाठविले; परंतु आश्वयांची गोष्ट ही की, त्यांना पाठांवेलल्या लोकांपैकी एकही निरोप्य-_ परत येइना; व आरगजब व मुराद तसेच पुढें चाळ करीत नर्मदा नदीवर यऊन पोहोचळे, परंतु औरंगजेब येण्याचे अगोदरच काँसँ- मखान व यरवंत्सिंग नदीचे अलींकडीळ तीरावर येऊन दांखळ झाले हे

उन्हाळा अंसल्यांमुळें नर्मदेस पायउतार हाता च प्रतिपक्षा सैन्यांचे तळ नदीच्या दोन्ही तीरावर पंडळे हॉत त्या वेळो औरंगजेबाचे सैन्य वाटेच्या श्रमान अतिव ं थकून गेळे होते, व जर त्या दोन सरदारांनी एकद व उतरून लाच्यावर लगेच हल्ला केला असता 1 रीनें पराभव झाला असता परंतू. ्क्क पराभव झाला असता. परंतु बादशाहाच्या यत

न पुढें चालू. ) (मागील के. २ नमदा नदीस पायउतार पि

प्रांतांत <. प र शहर होतें. माळवा प्रांतांत अक क य ु डं आहे. उज्नर्नी होतो. हें शहर महूच्या आसेच

कांठीं आहे.

खरोखर सिमा नंदाचे

यक ...

ब्ट्व

( ४४ )

प्रमाणे ते वागत होते, व त्यामुळेंच यांनीं त्या वेळीं औरंगजेंबां- वर हला केला नाहीं. पुढं दोन तीन दिवस विश्रांति घेऊनं

आरंगजेबाचे सेन्य ताभेतवानें झाल्यांवर त्याने आपला तोफ- खाना चांगल्या माऱ्याच्यां ठिकाणीं नेळा व लाच्या माराखाठीं नदी उतरून जाण्याकरतां आपले घोडेस्वार पुढें घातले परतु शाच्रून त्यांच्यावर तोफांचा भडिमार केल्यामळे त्यांनां मार्ग हटाव लांगळे. आरंगजेबाची फौज पर्लाकडे जाण्यां- करतां मोठ्या निकराने ठढू छागळी. परंत यरावंतसिंगाने त्यांस आपल्या बाजूकडून एक बोटभरही पुढें येऊं दिलें नाहां. परतु कासमखानाच्या हातन तसे झाळे नाहीं, जरी त्याच्या शोयोबद्दळ व धेयाबद्दळ पर्वा मोठी ख्याति झालेली हाता, तरा या प्रसंगी त्याच्या हातृनं कांहीएक झालें नाही किवा त्याने कांहोंएक केळे नाही. असे म्हणतात कीं त्यास आरगजबाने आंतून वश करून घेतले होते, व॑ त्यामुळ त्याने लढाड होण्याचे आदळले दिवशीं आपली युद्ध साम्रा वाळूत पुरून टाकिठी होती; दुसरे दिवशी लढाई सुरू झाला तेव्हां थोडक्याच वेळांत त्याच्या जवळचा दारूगाळा सपला व त्यांचे लोक स्वस्थ उभे राहिले. त्यानें

अशा तऱ्हेची दगाबाजी कळा तरां यरवंतसिंगानं ती

छढाडे तशीच नेटाने पुढें चाळविळी होती नदीमध्ये मोठमोठे खडक असल्यामळे व तिचे तीर फार उच असल्यामुळ औरंगजेबास आपलळें सेन्य पंळीकडे नेतां येईना. शेवट मुराद मोठ्या शोयाने आपल्या लोकांसह पलीकडचे. तीरावर गेला, व त्याचे मागून त्याचे सवे सैन्यही पळीकडे गेट यरावंत- सिंग अद्यापि मोठ्या निकराने लढत होता. दोन्ही सन्य अगदीं हातघाईवर आलां आहेत, व यंरशवंतसिंग

(..४६५ .)

आपल्या शर रजपत रिपायांसह आपल्या शोयांची कमाल करून सोडतो आहे, अश्या वेळां कासमखान आपल्या लोकांसह लढाडू सोडून पळून गला, व त्यामुळ आरगज-

च्या सवे सैन्याचा मारा एकट्या यरावंतर्सिगावर सुरू र

झाला. तथापि ता रजपुतचा शर बच्चा काडी इतका डग-/ मगला नाहीं. ओंरंगजबाचे लोक त्याच्या सैन्यावर चोहो- कडन हलु करीत हात व लाच्या ८००० शर रजपुता- पैकीं फक्त ६०० लाक एशरालूक राहेळ. रावटा हतारा होऊन ता तेवढ्या लठाका नशा राचूचा फळी फोडून बाहेर पडला व आम्रथास परत न जाता आपल्या राज्यात नि- न गेळा. कारण असें अपजयाचें वतमान घेऊन आई" प्रयास जाणं त्यास प्ररास्त वाटना या वेळीं यरावतासिगाच्या बायकावषया अदा एक चमत्कारिक गोष्ट सांगतात का, यरावतांसग आपल्या ८००० रजपत शिपायांपेकी शिलक राहिलेले फक्त ६०० लाक बरोबर घेऊन, नाइलाजास्तव लढाइ सोडून परत यंत आहे, हे वतेमान तिला समजल, तेव्हा त्या श्राच सात्वन करण्याचा १ हो लढाई धरसतपूर नांवाच्या गांवाजवळ तारीख २०अप्नील सन १६५८ रोजीं ज्ञाली असें अलमगीरनाम्यांत लिहिलें आहे; काफीखान या लढाईचें वर्णन देतांना असें म्हणतो कीं, “ घडी- घडीस पाखंडी रजपूत लोकांच्या टोळ्यांचा मसलमान लोक फडशा करून टाकीत होते; यशवंतसिंगाच्या चेहेच्यावर निराशा व मति यांची छाया पडली होती, व रेजपुताचे ब्रीद सोडून तो शत्नस पाठ दाखवून लढाईतून पळून गेला; व अशा रीतीनें त्याने आपल्या नांवास अक्षयी कलंक लावून घेतला. '' परंतु त लिहितांना काफीखानास दुगेवाज कासमसानाची आठवण झाली नसावी असे वाटतें; नाहीं तर त्याने वरच्याप्रमाणें कडक टीका कधीही केली नसती. |

( ४९ )

_ विचार एकीकडेच राहून तिला त्याचा मोठा राग आला च तिनं किल्याचे दखाजे बंद करून टाकिले. ती म्हणाली को, “ह्या मनुष्याने आपल नांवास कलंक लाविला आहे. त्याला मी किल्यांत कधींही घेणारनाही. ता माझा नवरानव्हे व मी त्याची बायका नव्हे. आजपासूसे तो संबंध तुटला. मी या- पुढे त्याचें तोंड कधींही पाहणार नाहीं. चितुर्‌च्या महारा- ण्याच्या कुलांत माझा जन्म झाला आहि. त्यां महोराण्याच्या जावयांमध्ये याच्या इतका हीन काणीही निपजला नसेल. जर लाळा आपल्या शत्रूस जिंकतां येत नव्हतें तर यानें लढाईतच मेळें पाहिजे होते. !' इतक्यांत तिची ती लहर फिरली व ती म्हणाली “ हां, चिता तयार करा. मला सती जाणें आहे. मी फसलें.. माझे पतिराज अपयशाचे खापर पदरीं बांधून लढाईतून पराडमख होऊन कधींही येणार नाहींत. ते लढाईत पडले हीच गोष्ट खरी, ” नतर कांही वेळानं ती पुन: रागाने बेफाम झाली, व तिनें यरा- वेतर्सिंगावर दुरुत्तींचा एकसारखा भडिमार चालविला. ती त्या स्थितींत आठ नऊ दिवस होती, व तेवढ्या वेळांत तन आपल्यासमोर त्यास येऊ दिलें नाहीं. पढें तिची आई येऊन तिनें तिळा चार बोधाच्या गोष्टी सांगन असें सांगतल काँ, “ यशवंतर्सिग बरोबर दसरी फोज घेऊन ठोकरच औरंगजेबावर पुन: स्वारी करीळ व आपली गेळेळी करोति पुनः मिळवीळ; 7 व अश्या रीतीनें तिचें समाधान कळ तेव्हां तिचा राग कमी झाला. रजपूत स्त्रियांचा केवढा मानीपणा हा ! ! आरगजंबावरोबर झालेल्या लढाईचा भयंकर शेवट जेव्हां दारा यास समजला, तेव्हां तो रागाने इतका बेफाम हाऊन गेढा कों, त्याने आकाऱपाताळ एक करून टाकलें

;

( ४७)

त्या वेळीं कासमखान त्याच्या तडाक्यांत सांपडता तर त्याने त्याचे मुंडकेंच उडविले असतं. मीर जुमला यानं औरंगजेबास पैशाची व सैन्याची मदत केल्यामुळें आपला पराभव झाला, असेही ल्या वेळीं दारास वाटले; व रागाच्या सपाद्यांत त्यानें लाचा मुलगा महंमद अमीरखान यास ठार मारून त्याच्या बायकोस व मुलीस बाजांरांत नेऊन ठेविळें असतें. परंतु शहाजहान यानें दारास असे सांगितलें ॥, “ पोर ज्ञमला याचेविषर्यी तुझ्या मनांत जी दका आली आहे ती सवथेव खोटी आहे. कारण औओरंगजेबाविषयीं त्याचे मनांत काडी इतकाही स्नेह नाही. शिवाय आरंगज- बाचे बऱ्याकरितां आपल्या बायकामुळांचे जीव संकटांत घाळून तो लाचा पक्ष स्वीकारील ही गोष्ट पीर ज्ञुमल्यासारखा शहाणा व राज्यकारस्थानी पुरुष कधीही करणार नाही. औरंगजेबाने कांहीं तरी दगा करून त्याला फसविले असावं. ”/ अक्शा रीतीनें बादशाहाने दाराचा राग शांत करून प्रीर जुमला याचे कुटुंबावर गुजरणारा भयंकर प्रसंग टाळला क ह्या वरील जयामुळे आरंगजञेब व पषुराद यांस आपण अजिंक्य झालो असं वाटूं लागळें. शिवाय आपल्या फौजेस * प्रोत्साहन मिळावें म्हणून आरंगजबाने त्या लोकांस अस सांगितलें कीं, “ दाराच्या सैन्यांत मळा अनुकूळ अस तीस हजार मांगळ आहेत. ” ही गोष्ट कितपत खरी होती हें पुढील इतिहासावरून दिसून येईलच. मुराद मोठा उता- बळा असल्यामुळें आपण एकदम आप्रयावर चाळ करून जावें असे त्यास वाटलं. परंतु “ आपल्या ठोकांस कांहीं दिवस विश्रांति मिळणे जरूर आहे” असें औरंगजेबाने त्यास सांगून त्याचा बेत रहित केला, व ते दोघे कांही

(४८)

दिवस नमंदेच्या सुंदर तटाकीं विश्रांति घेत राहिळे, दर- बारांत औरंगजेबाच्या पक्षाची जी मंडळी होती ती त्यास आग्रा येथीळ इत्थंभूत वतमान कळवीत असे; व औरं- गजेबानं आपले सर्वे बेत लया धोरणावर चालविले होते. पुढे थोडक्याच दिवसांत नर्मदातीर सोडून ओरंगजेबाची फोज आग्रयाकडे कूच करूं लागली. शहाजहान यास आपले दुखणे असाध्य आहे असें पाहून फार दुःख होत असे, व तशांत त्यानें ओरंगजेब आग्रथाकडे येण्याकरतां निघाला ही बातमी ऐकिली, तेव्हां त्याला फारच दुःख झाळें. आपल्या कुळावर आतां काय काय अनर्थ गुद्रतीळ, याची त्या वृदध॒बादशाहास कल्प- नाही करतां येईना. त्यानें लढाईचा प्रसंग येऊं नये म्हणून < अतिदय खटपट केली परंतु ती व्यर्थ गेली. तो अजारी असल्यामुळें त्याच्याने दाराळा आपल्या कह्यांत ठेववेना. वस्तुतः पहातां शहाजहान यास या वेळीं बादशाहा म्हणण्यापेक्षा दारा नाचवील तसे नाचणारे ते एक बाहुळें होते असं म्हटळें तरी चाळेळ. बादशाहाने पूर्वीपासन दारास अधिकार दिल्यामुळे व राज्यांतील सवे अमीरउमरावांनीं लाची आज्ञा पाळली पाहिजे असा सक्तीचा हुकूम फिर- विल्यामुळें तो फार शोफरून जाऊन आज सर्व राज्याचे खरे बादशाहा आपणच आहों असे आपणास मानूं _ छागला होता. ता शहाजहान यास मुळींच जुमानीत नसे. त्यानें आपल्या अधिकाराच्या जोरावर आग्रा येथे फार मोठी फौज गोळा केली. त्या वेळीं लाच्याजवळ एक लाख घोडे- स्वार, वीस हजारांपेक्षा ज्यास्त पायदळ व ८० तोफा येवटे न्य होते. शिवाय बाजारबुणगें किती होते त्याची गणतीच नव्हती असं म्हटळें तरी चाळेळ. दारास ला वेळी औरंग-

( ४९ )

जेब व मुराद यांच्या सैन्याच्या तिप्पट सैन्याची खोडकी जिरविण्याचें सामथ्ये होतें. त्यांच्याजबळ चाळीस हजारही फौज नव्हती, व तीसुद्धा वाटेच्या श्रमाने अगदीं थकून गेळेळी हाती. अशी जरी खरी स्थिति होती तरी पुढे _ होणाऱ्या लढाईत दारास जय मिळेळ, अशी कोणाचीही मनदेवता ळवेना. त्याच्या स्नेहीमंडळीने “ आपण तूर्त या ळढाईंचे भानगडीत पडं नये, दरबारांत आपले विरुद्ध बऱ्याच खटपटी चालल्या आहेत, ” इल्यादि पुष्कळ बोध केला. प्रयक्ष बादशाहाने लयाला असं सांगितळं कौं, “ जर तुळा लढाई करणेंच असेल, तर जरी मी दुखण्याने जजर झालां आहे तरी सैन्याचे आधिपत्य मळा दे. मी स्वतः ओरंगजेत्राबरोबर ळढाईस जातों. ” परतु दोन्हीपैकी कोण- तीच गोष्ट दारास पसंत पडेना. जर ला वेळीं दाराने

दशाहांचे म्हणणें कबल केळें असते, तर ओरंगजेब व मुराद यांस बादशाहाबरोबर लढाईस उभें रहाण्याचे वैय झाळें नसतें, व॒ कदाचित्‌ ते उभे राहिळेच असते तर राज्यांतीळ सर्वे प्रजेची, सैन्याची, व अमीरउमराव मंडळीची वादशाहावर अतिरशाय प्रीति असल्यामुळें त्यांचा पराभव झाला असता. पुढ दाराच्या स्नेह्यांना “ निदान सुलेमान आपणास येऊन मिळेपर्यंत तरी आपण लढाई करूं नये ” म्हणून त्यास विनाति केली. परतु ता माथेफिरू दारा तीही गोष्ट कब्रूळ करीना. जर त्या वेळीं दारा वेळेवर नजर देऊन आपल्या हितचिंतकांच्या उपदेशाप्रमाणें वागता, तर ला राज्यकारस्थानाला एक निराळेंच रूप आलें असतें. परंतु नशिबापुढें कोणाच्याने धांव घेववत नाही. असो. वर सांगितल्याप्रमाणे दाराने सर्वांचा उपदेश झुगारून देऊन औरंगजेब व मुराद - यांचेबरोबर एकदम लढाई कर-

ः (७3)

ण्याचा निश्चय केळा. असा निश्चय करण्यास जीं कारणें झाली तीं येणेप्रमाणे:-- दांराळात्या वेळीं असें वाटले की, “बादशाहा आज माझे ताब्यांत आहे; त्याचप्रमाणे सवे खजिनाही माझ्या हातांत आठा आहे; संपूर्ण सैन्यावर माझा अधिकार चालतो आहे - सुजाचा अर्धामुर्वा पराभत्र झालाच आहे; औरंगजेब व भुराद याचबराबर फार थांडी फोज असन ती वाटेच्या श्रमान अगर्दी थकून गेळेळी आहे; त्यामळे तिचा पराभव करून त्या दोघांस केद करण्यास आपणास विशेष आयास पडणार नाहीत; व अशा रीतीनें दिलीचें राज्य निष्कंटक आपल्या हाती येईल; जर आपण. या लढाईत सेन्याचे आभाविपत्य आपल्या [पत्याकड दिल, तर त्याचा पारणाम ञआ- पल्या मनाप्रमाणे होणार नाही; कारण ओरंगजेब व प्राद हे त्याच्या वरोबर लढाई न करतां आपापल्या मळखी परत जातील व वादशाहाचे मार्ग ते आपणास पुनः त्रास देऊं ठागतील:. बादशाहाची प्रक्ञाते दिवसेंदिवस सुधारत चाळळी आं तव्हा कांही दिवसांनी तो पुन: राज्यकारभार पाह ढागेळ, व आपल्या हातांतून अधिकार जाऊन आपण पुनः पर्भपदावर येऊन बसं, बरं, जर आपण आपला पत्र सुळेमान याची वाट पहात बसळों, तर बादशाहा मध्यंतरी काय घोंठाळा करील . त्याचा नियम लागत नाहीं, व त्यामुळे कदाचित्‌ आपलें नुकसान होण्याचा संभत्र आहे; कदाचित्‌ सुळेमान आप- णास येऊन मिळेपर्थेत आपण स्वस्थ बसळां, व गध्युर तरीं कांहीं एक घोंटाळा झाळा नाहो असे घेऊन चाळळों, व पुढें ठढाईडे होऊन तींत आपणास जय मिळाल असें मानळे, तर त्या जयाचें श्र आपणास न मिळतां सुलेमान यास निळेळ; कारण तो लोकप्रिय असून त्याच्या शोयोची

(४५०,

अगोदरच सवेत्र प्रसिद्धि झाळेळी आहे; व तसं झाले म्हणजे लोक त्याची ज्यास्तच तारीफ करू लागतील; शिवाय बाहशाहाची त्याच्यावर अतिशय मर्जी आहे, ही गोष्ट निरा- ळीच; तेव्हां या सवे गोष्टींमळे चढन जाऊन, अशा घोंटा- ळ्य़ाच्या संभीस आपळेच घोडं पुढ ढकलन दलाचा गादा आपणच बळकवावी, अशी महत्त्वाकांक्षा त्यास उत्पन होऊन व॒ पत्रघधमोस गडाळन ठवन ता माझ्यावरच उलटणार नाहा म्हण्न कशावरून £? ” काय कल्पनेची धांव ही? अति शाहाणा त्याचा बल [रकामा वरीळ एकंदर कारणांमुळे कोणाचाच उपदेश न ऐकतां त्यानें आपल्या सवे सेन्यास कूच करण्यास हुकूम दिला, व॒ आपण बादशाहाचा निरोप घेण्याकरतां आपम्रयाचे किळ्॒यांत गेळा. बादशाहाने त्यास आलिंगन दिले त्या वेळीं त्याचे डोळे अश्रंना भरून आळे. शेवटीं मनांतील दु:ख आवरून धरून मोठ्या गंभीरपणानें तो दारास म्हणाला “€ मळा, तं माझे कांहीं एक न ऐकतां आपल्या हेक्‍यानच या सवे गोष्टी करीत आहेस. तथापि देव तुला त्यांत यरा देवो. परंत माझी तळा अशी आज्ञा आहे कीं, जर या ळढाईत तुझा कदाचित्‌ पराभव झाळा तर मात्र मला आपलें अपयशी तोंड पुनः दाखवू नको. // दारास बादशाहाच्या या शाब्दांचें कांहींच महत्त्व वाटळे नाहीं. अशा रीतीनें वादशाहास भेटून ता आपल्या सैन्यासह आप्रयापासून ३७ कोसांवर चेबळा नदीचे कांठीं आला, व तेथें तटबंदी करून ओरंगजेब व प्राद यांची वाट पहात बसला ओरंगजेब मोठा कावेबाज असल्यामुळें त्यानें आपले हेर जिकडे तिकडे पसरून ठेविळेच होते. चेवळा नदीवर दारा आपळी वाट पहात बसला झआाहे, हो

७७.)

ब्तमी त्यास कळतांच त्याने दारास फसविण्याची निराळाच युक्ति काढिली. प्रथमतः तो चेबळा नदीकडेच आला व दारास दिसतीळ अशा वेतानें त्यानें आपल्या सैन्याचे तंत्र ठांकळे. दारास अशा रीतीने नादीं लावन आंतन त्याने बंदेले लोकांचा राजा संपतराय याच्याशीं कारस्थान सुरू केले. त्यानें त्या राजास मोठमोठ्या देणग्या देऊन व पढें तम्हांस मोठा मृठ्ख देऊं इत्यादि वचनें देऊन, वदा करून घेतलें ब दारास फसविण्याकारेतां थोडीशी फोज मागें ठेवन तो बाकीच्या फोजेसह ज्या ठिकाणीं नदीला पायउतार होता अशा ठिकाणीं गेला. ज्या पत्रतातून ब अरण्यांतन आअ(रग- जेब्रास कधींच येतां येणार नाही, असें दारास वाटत होतें त्यांतून त्या राजानं त्याला सुरक्षित पार नेलें, व अशा रीतीनें आरंगजेबान दारास फसविले. पुढें दारास ही गोष्ट कळली त्याच्या अगाद्राच आएरगजेब यचृबवळच्या अलीकडे आला होता. औरंगजेबाने आपणास अशा रीतीने फसविठ्े असे पाहून दाराला त्याचा आतिशय राग आला, व त्यानें ताबडताब लाचा पाठलाग सुरू केला. परंतु औरंगजेब माठमांठे मुक्काम करीत आप्रचापासन १५ मेलांवर सामृगड येथे येऊन पोहोंचळा, व खंदक खणून आपणच उलट दाराची वाट पहात बसला. दाराही लौकरच तेथें यऊन पाहांचला व त्यानें आपम्रा व ओरंगजेबं यांचे द्रम्यानू आपल्या फोजेचा तळ दिला

तान चार दिवसपर्यंत दोन्ही फोजांची फक्त दृष्टादृष्ट हात होती. प्रलेक दिवशीं शहाजहान याचें दारास पत्र

१ औरंगजेबाची या ठिकाणीं पत्ते झाली म्हणन त्यानें पुढे

या सखंड्याचे नांव पत्तवाद असें ठोवैलें याळा हल्टीं फत्तेगड असें ह्षणतात

२. जय...

( ६३.)

येत होतें, ब त्यांत तो त्याला असं लिहीत असे कीं, “ सुठे- मान अगदीं नजीक आला आहें, याकारितां विनाकारणं लढाईची घाई करूनकों. आप्रयापासून जवळच चांग लीशी जागा पाहूनं तेथे सुलेमान तुला येऊन मिळेपर्यंत स्वस्थ रहा. ” त्यावर दारानं बादशाहास इतकेच कळवलं को, “ आपण माझी कोंहीं काळंजी करूं नये. आजपासून तीन दिवसांचे आंतच ओऔरंगजेब व मराद यांचे हातपायं बांधून त्यांस आपल्यापुढे आणून उंभे करतो. नंतर आपल्या त्या बंडखोर उभय पवास वाटेल ती शिक्षा करण्यास भापण मखत्यॉर आहा. ?' दाराने सा छढाईची व्यवस्था केळी; _ त्याचा प्रकार थेणेप्रमाणे:--

त्याने प्रथमतः अघाडीस आपेलां तोफंखांना ठेविला, वं शत्रस तोाफांमधन शिरतां येऊं नये म्हणून लाने ल्या सांखळदंडानें बांधून टाकिल्या. तोफांच्यामागे त्याने आपलां उंटांचा जेजाला ठेविला, त्याच्यामागे आपलीं पायदळ पल- टणें उभीं केलीं, व॑ घोडेस्वार, तिरंदाज, बर्चीवाळे, भाले- वाळे, वगेरे बाकीचें सैन्य त्यानें अगदीं निरांळें ठेविलें. त्यानें आपल्या एकंदर सैन्याचे तीन भाग केळे होते. उजव्या बाजचें आधिपत्य कलींळलोखान नांवाच्या सरदारास देऊन, त्यांचे हाताखालीं तीस हजार मांगळ लोक दिले होत, व डाव्या बाजचें आधिपत्य रुस्तुमखांन दख्खनी नांवाच्या एका शारं व प्रख्यात सरदारास देऊन त्याच्या मदतीस राजा छंचसाल व राजा स्थमसिंग यांस दिळं होते. शहाजहान बांदशाहान पर्वा दानिषमनखांन नांवाच्या एका हुशांर व क्रूर सरदारास स्वारांची बक्षीगिरी दिली होती. बादशाहा आजारी पडल्या- वर जेव्हां दारा बादशाहास आपल्या छापंत ठेवू लागला, तेव्हां

५ बक्षी म्हणजे घोडेस्वरांवरचा मुख्य आधिकारी.

(४४७,

आादशाहाचा आधकार अनियंत्रित चाढांवा अशी दानिप्र- - मनूखान याची इच्छा असल्यामुळे दाराची त्याच्यावर इतराजी झाली होता. तेव्हां त्यानें आपल्या कामाचा राजी- नामा दिळा, व दाराने तो अधिकार कळीळछाखान यास सागतला आरगजब व मुराद यांनीही दाराप्रभाणेंच आपल्या सैन्याची व्यवस्था केलां हाती. फरक इतका'च कीं, लांनी आपल्या दोन्ही बाजूंच्या सेन्यांत मधन म तून कांहीं ताफा छपवन' ठावल्या होला. ही युक्ति मीर जुमला याची होती, व बरेच प्रसंगा [तच्यापासून चांगला फायदा होतो असें अनभवास' आठ हात. शिवाय ठिकठिकाणीं त्यांनीं दारूच बाण देऊन आपळ ठोक बसवून ठेविळे होते. ह्या यत्तीमळे अस होत . अस- को, हे बाण राजूच्या घाडेस्वारांत जाऊन फटले म्हणज त्याच घोडं बिथरून जातव त्यांच्या गाधळामुळ प्रसंगीं बरेच ठाक जाया होत अशा रोतांने जय्यत तयारी झाल्यावर ठढाइस सुखात झाला. प्रथमत: दोन्हांकडचा तोफखाना सुरू झाला. व सागून बाणाची अशी वृष्टि झाली की, सव आकाश बांण- प हाऊन गळ. इतक्यांत पावसाची अशी एक मोठी सर आढ का, त्यामुळ कांहीं वेळपर्यंत लढाई बंद करणें भाग पडळ. परतु पाऊस बेद होतांच पुनः तोफखाना सरू झाला दार त्या बळा लकेतल्या एका सुंदर हत्तीवर बसला होता “यान शत्रूच्या ताफखान्यावर एकदम हल्ला, करण्यास आपल्या ढाकांस हुकूम दिळा, व स्वतः बरोबर पष्कळ स्वॉर घेऊन औरंगजेबाच्या ताफखान्यावर चाळ करून गेठा परंत औरंगजेबाच्या लोकांनी त्याच्यावर एकसारखा मारा चाळविल्यामळें त्याच्या सर्भावतीं त्याच्या घांडस्वा रांच्या

(४५६)

प्रेतांचे ढिगांचे ढीग पडळे, व त्यामळे त्यांच्या रिलक साहढल्या व त्याच्या मदतीस येणाऱ्या दुसऱ्या घोडेस्वा- सत माठा गोंधळ उडून गेला, इतकें झांठें तरी दारा काडीइतका डगमगळा नाहीं. तो मोठ्या नि्भयपणासे व शातपणान आपल्या हत्तीवरून लढाइ कशी काय चाठली आहे तें पहात होता, व तसाच पुढें लढोईच्या गदीत घसत हाता. त्याच अलाकक घाडसाचं कृत्य पाहून त्याच्या स्वारांच्या अगांत पुन: वीरश्रीचं वारे शिरले, व ते पन ताफखान्यावर चाळ करून गेळे, परत पन: त्यांचा पाहि. ल्याप्रमाणच फडशा उडाला. ह्या वेळीं दाराचे बरेच लोक पळून गल. परतु बाकोच्यांचे अंगांत दाराप्रमाणंच आवरा चढून लांनी तिसऱ्यानं मोठ्या निकरानें तोफखान्यावर हला ्ा कला व ता |॥हिसकावन धेतला. नंतर ताफाच साखळ- दड तोंडून टाकून लांनी उंटांचा जेजाळा व पायदळ यांच्या- वर हला करून त्यांची अगद दाणादाण करून टाकिली नतर दोन्हीकडचे घोडेस्वार एकमेकांस येऊन भिडले, तेव्हां लढाईस खरें स्वरूप आळे. प्रथमतः बाणांचा असा वरषीव झाला कों, त्यांच्या योगानें दरादिशा अगदीं ज्ञांकन गेल्या बाण संपल्यावर तखारीशीं गांठ आठी, व दोन्ही फोजा हातघाईवर येऊन भयंकर कत्तळ सुरू झाळी. बराःच वेळ कोणीं कोणास हार जाइंनात, व जयाचें पारडे कोणत्या बाजूस कलते त्याचा कांहींच अंदाज हाईना. दारा आपल्या हत्तीवरून आपल्या लोकांस वारंवार. उत्तेजन देत होता त्यामुळे याच्या लोकांस ज्यास्त स्फ्रण येऊन ते जिवावर उदार हाऊन लढत होते. रोवटी ब्रा. आपल्या लोकांसह भरजेबाच्या घोडेसारांवर तुटून पडला तेव्हा त्या पराभव होऊन ते पळन गेले

(४2 /))

औरंगजेबही दाराप्रमाणेंच हत्तीवर बसला होता त्यानं आपणास जय मिळावा म्हणून विलक्षण प्रयत्न केळे परंतु ते सवे निष्फळ झाले. शेवटी त्यानें कांहीं घोडेस्वार बरोबर घेऊन सखतः दारावर हल्ला केला. परंतु दाराने त्यांचा फडशा पाडन त्यास परत पिटाळून लांविठं. अशा नातवानीच्या प्रसर्गी.. औरंगजेबानेंही जें धारिष्ट व जो मनोनिग्रह दाखविला, त्याबद्दल त्याची तारीफ करावी ते-्‌ वढी थोडी आहे. आपल्या लोकांचा पराभव होऊन ते पळून जात आहेत हें तो पहात होता; आपल्याजवळ आतां एकं हजार लोकांपेक्षा ज्यास्त ठोक नाहीत ही गोष्ट त्यास माहीत होती; शिवाय दारा आपणावर हला कर- ण्याचे अगदीं तयारींत आहे, हे तो आपल्या डोळ्यांनी पहात होता; एंवढा प्रसंग येऊन ठेपला तरी तो घैर्यसागर छातीचा कोठ करून तसाच उभा होता, लानें आपल्या पळपुद्या सरदारांस हाका मारिल्या, व तो त्यांना म्हणाला “ वीर हो, हेंच का तुमचें शो्य ? रणांगणी शात्रस पाठ दाखवून पळून जाणें हें तम्हांसारख्या पराक्रमी वीरांस शोभत नाही. धीर धरा, व मागे फिरा. तुम्ही पळालां तरी जाणार कोठें £ दक्षिण आतां लांब राहिली, हें तुम्हांस कळत नाही काय १ परमेश्वर थोर आहे. तुम्हां नटाने प्रयत्न केला तर आपणांस अजनही जय मिळेल. अस बाटून त्यांना ज्यास्त उत्तेजन व स्फुरण यावें म्हणून तो ञ्या हत्तीवर बसला होता त्याचे पाय सांखळदंडांनी बांधण्यास त्याने आपल्या नोकरांस आज्ञा केळी दाराने आरंगजेब्ावर चाल करून जावें म्हणून पुष्कळ अयत्न कला. परतु लढाइंची जागा फारच खडकाळ व ब्रिकट असल्यामुळें त्याचा कांहीं इलाज चालेना, व प्रत्यक

( ६७)

खेपेस ओरंगजेबाचे लोक लाला मागें हटवीत. औरंग- ' जेबाची बरीच फोज अद्यापि शिलक होती. फक्त पळापळ झाल्यामुळें ती चोहोकडे पांगळी होती. दाराला या लढा- ईत. जय मिळाला खरा, तथापि ल्याला स्वतःला असें वाटत . होतें की, ओरंगजेब आपल्या हाती लागल्याशिवाय आप- णास पूर्ण जय मिळाला असे म्हणतां येणार नाही. औरं- गजेब खरोखर या वेळीं दाराचे हाती लागला असता. परंतु मध्यंतरी एक विलक्षण गोष्ट घडून आली, ह्यामुळें सवच विपरीत परिणाम होऊन औरंगजेब त्याच्यावर ओढ- वठेल्या संकटांतून मुक्त झाला; इतकेच नव्हे, तर दारांचा. पराभव होऊन त्याला समरांगणांतून पळन जावें लागलें. त्याचा प्रकार येणेप्रमाणे:---_

दारा आपले मनांत आरंगजेबावर काोणल्या रीतीने हल्णाा करावा याची योजना करीत आहे, इतक्यांत त्याला असं कळलें को, रुस्तुमखान व छत्रसाल लढाईत पडल्या- मुळें डाव्या बाजूच्या लोकांत मोठा गेंभळ उडून पळापळ सुरू झाली आहे, व रामासगर य्रास शत्रूने चोहॉकडन गराडा घातल्यामुळे तो मोठ्या संकटांत पडला आहे. तेव्हां दारानें औरंगजेबाचा पाठलाग सोडून दिला ब आपल्या ळोकांसह तो त्याला मदत करण्याकरितां निघून गेला. दारा तेथें येतांच लढाईचा आघ पुनः फिरळा. त्याला पाहून त्याच्या लोकांस धीर आला व ते उलटून पुनः मुराद याच्या फौजेवर पडले च त्यांनीं तिळा मागे हटविळे. त्या वेळीं रामसिंग व मुराद हे दोघे योद्धे हातघाइस आले होते. रार्मासगानें मुराद यास वार केला व तो हत्तीवर ज्या हौद्यांत बसला होता त्याचे दोर कापून त्याला हौद्यासह खालीं जमिनीवर पाडावे, म्हणून तो,त्याच्या भगदों जवळ जाऊन '

म (९-७,

पोहाचळा. परंतु भुराद कांहीं सामान्य वीर नव्हता; त्यानं रामासिंगाचे सत्ते प्रयत्न हाणून पाडळे. जरी त्याळा वार लागला होता व त्याच्या सर्भावतीं रजपुतांचा गराडा .पडळा होता तरी ता हरण आला नाहीं. जो कोणी, त्याच्या , .हौद्याजवळ पोहोंचे त्याच्यावर वज़्ाप्रमाणं मष्टिप्रमार करून | त्याला तो ठार मारीत असे. या वेळीं मुराद याचा एकु- ठता एक सात वर्षाचा पुत्र त्याच्याबरोवर होद्यांत होता. व गोळी वगेरे लागूं नये म्हणून त्याने त्याळा आपल्या ढाले- खालीं झांकून ठेविळें होते. शेवटीं मुराद यानें रामसिंगावर डाका नेमाने एक बाण सोडळा कों, तो त्या हर रजपत राजाच्या ममेस्थानीं लागून तो तत्काळ गतप्राण होऊन खालीं पडला. आपल्या शूर राजाची अशी भयंकर स्थिति पाहून रजपूत लोकांस फारच त्वेष चढला, व यांनीं मराद यांच्या ळोकांवर भयंकर स्मरा चाळविळा. रामसिंग पडळा हे ऐकून दारास फार वाइट वाटलें. परत त्याचे शर रजपत छोकांना मोठ्या निकराने लढाई पुढें चालविली आहे असें हून, आरंगजेब नाहीं तर त्याचे ऐवजी मुराद.यास तरी वाढ करावे, अशा हेतूने तो त्यांचे सहाय्यास गेला, व लाने सुरादाचा पराभव करून त्याच्या लोकांचा पाठलाग सरू केळा कलीठुछाखान यांचे हाताखाळी तीस हजार मोंगल लोक होते व त्याला दारानें उजवे बाजस ठेविलें होत, हे पूर्वी सांगितलेंच आहे. औरंगजेवाचा पाठलाग करण्यास तेवढे लोक पुरे होते. परतु डाव्या बाजूस दारा मोठ्या शौयांनें मुराद यास मागे हटवीत असतां तो निमकहराम सरदार स्वस्थ बसला होता. ता असं सांग लागला कीं फक्त आणीबाणीच्या प्रसंगी मी आपळे ठोक पढें आणावे असा मला दराचा हुकूम आहे. '? परंतु त्या पाजी मन-

( ५९ )

- प्याला अंतर्यामी असें वाटत होतें की, आपण लढाईतून अलग राहिलो म्हणजे दाराचा सहज पराभव होईल ही लढाई होण्याचे पूर्वी कांहीं वर्षे ह्या कुठीळछाखानास दारानं कांहीं अपराधावरून जोड्यांनी मारळे होतं; तो दरा मनांत धरून तो पाजी मनुष्य दाराचा सूड उगविण्याची संधि पहात होता. त्यानें आफळे लोक लढाईस उभे केळे नाहींत, याचें तरी कारण हेंच होय. दाराने आपल्या मदतीशिवाय आ रंगजेब व प्तराद यांचा पराभव केला, हें पाहून त्याला फार दुःख झाले. आपला मनोरथ भम्न झाळा अर्स पाहून दाराळा फसविण्याची त्या हरामखोरानें निरा- ळीच युक्ति काढिली..तो कांहीं लोक बरोबर घेऊन भरघांव घोडा टाकीत ढाराजवळ आला व तो प्राद याचेवर हलला . करण्याचे ऐन रंगांत आहे अशा वेळीं मोठ्याने ओरडन यास म्हणाळा “ मोबारक आवाद, हजरत सलामत, इल- हम दुलळिळा,---आपलळे परमेश्वर कल्याण करो, परमेश्वर आपणास ऐश्वर्य देवो व सुखी ठेवो. आपणास आज जय मिळाला हें पाहून मठा फार आनंद झाला आहे. आतां दासाचें एवढेंच सांगणे आहे कीं, आपण अद्यापि या हत्ती- वर उंच बसळां आहां हें फार वाईट. यामुळे आपणावर संकटें येण्याची ज्यास्त भीति आहे, ही गोष्ट खाविंदांच्या नजरेस येत नाहीं काय £? आपल्या होद्यास ठाखोशे बाण व गोळ्या येऊन लागत आहित, त्यांपैकी एखादी आपणास ळागळी, तर आपल्या जीवितावर अवलंबन असणाऱ्या ]' दासांची काय अवस्था होइळ बरें १? याकारितां आपण हत्तीवरून खालीं उतरा व घोड्यावर स्वार होऊन शत्रूचा पाठलाग करा. पाठळागाशिवाय आतां दुसरें कांहीं एक कृत्य राहिलें नाहीं. माझी आपल्या. चरणां-

(३०

पार्शी एवढीच विनांते आहे कॉ, काय पाहिजे तं करा परंतु ओरंगजब व मुराद यांस आपल्या हातचे घाळवं नका.!?

आपण हत्तीवरून खालीं उतरळां. तर लाचा परिणाम काय होइल याचा जरा शांतपणे दारानें ल्या वेळीं विचार केला असता तर ज्या हत्तीवरून त्याने त्या दिवशी विल- क्षण शौयोर्ची व धाडसाची अचाट कझृत्यें केलीं होती त्यावरून ता खालीं उतरला नसता. परंतु. त्याचें कर्मच

आढवल त्याला ता तरी काय करणार ! त्याला त्या पाजी .

सरदाराच्या दुष्ट उपदेशाचे भुरळ पडून ता आपल्या हत्ती- वरून खालीं उतरला व घाड्यावर बसला. परतु थोडक्याच अवकाशांत त्याने केळेटी भयंकर चुकी त्याच्या लक्ष्यांत आली, व कलीळलाखान याने कपटान आपणास फसविले अस त्यास कळून आलं. त्या वेळीं त्याला त्या सरदाराचा

इतका राग आला होता कॉ, ता त्याच्या जवळपास असता.

तर त्यान त्याचे डोकेच मारठें असतें. परंतु ता काफर अगादरच तेथून पळून गेला होता. दारा हत्तीवरून खालीं उतरल्यावर त्याचा रिकामा होदा जेव्हां त्याचे सैन्याचे दृष्टीस पडला, तेव्हां ता लढाईत पडला असें त्याच्या लोकांस वाटन त्यांचे धैर्य सुटळें, व जो तो प्राणत्राणार्थ वाट फुटेळ तिकडे पळू ठागळा. दाराच्या लोकांचा असा गोंधळ पहातांच

औरंगजेब व मराद यांचे जे छोक पळून गेले होते त्यांस

अवसान येऊन ते परत फिरठे; त्यांनीं दाराचे सैन्यांची

* भयंकर लांगंडेळोड सुरू केली, व थाड्याच वेळांत समर-

_ ' भमीवर दाराचा एकही मनष्य शिल्लक राहिला नां.

दैवाची गति कांहीं विचित्र आहे. जो दारा दोन घटकां- पूर्वा आपल्या हत्तीवर विराजमान होऊन विजयागिरीच्या

१ ही लढाईसामुगडयेथेंतारीस २व्मे सन १६५८ राजी झाली

४४७)

शिखरावर जाऊन बसला होता, ताच एवढ्याद्या थोड्या अवकाशांत त्या उंच शिखरावरून एकदम खालीं ढांसळन अपजय सिंधूत गटकळ्या खाऊं ठागळा, वत्याठा आपल्या जिविताचीही आश्या राहिली नाहीं; व पर्वा त्याच सिंधंत गटकळ्या खाऊन आसनमरण झालेला आरंगजेब तेव- ढ्याच अवकाशांत दारा _जथून स्थानभ्रष्ट झाला होता त्या शिखरावर विराजमान झाला, एखादी गोष्ट दिसण्यांत क्षुलक दिसते, परंतु तिच पारेणाम किती भर्यकर होतात; हें वर्रट गाष्टावरून चांगळ ध्यानांत येण्यासारखं आहे. याकरितां कोणत्तीही गोष्ट करणे झाल्यास ती दरवर नजर देऊन कसवी

हा आकस्मिक व अद्भत जय मिळाल्यामुळे ओरंगजे बास फार माठा आनंद झाला, व तेव्हांपासून फार दिवस मनांत ठेवळलो राज्यप्रात्तीची भयंकर हांव तृप्त करण्या- कारतां पूवापक्षांही नीच व भयंकर अशीं कारस्थाने कर- ण्यासत्यान सुरवात केळी. निमकहराम कलीलुलाखान आपल्या लाकांसह लास लगेच येऊन मिळाला. औरंगजेबाने लाचा मोठा आदरसत्कार केला व तो त्याला लगेच मराद याज- कडं घेऊन गेला. तव्हां ग्रराद यानेही त्याचा मोठा गोरव करून'त्याची अतिराय तारीफ केली. ह्या वेळींही आरं- ग्रजबाची मुराद याजबरांबरची वतंणुक एखाद्या चाकराची आपल्या धन्यापा्शी, किवा प्रजेची सजापार्शी, जशी वते- णक असवी तशा प्रकारची होती, ता. त्या वेळी मुराद यास ऐकू जाइल अशा बेतान कलीलळाखान यास भ्हणाळा कां, “ माझ्या सव बंधूंत बादशाही अधिकार ्वालविण्यास हजरत मुराद साहेबच योग्य आहेत. आज आम्हांस जो जय मिळाला लो केवळ मुराद साहेबांच्या

छोकोत्तर शौर्यामुळें व धाडसामुळें मिळाला आहे. !

( ६२ )

“ अंशा रीतीनें बोंठण्याची रेल्चल करून त्याने ला भाबड्या व मख पुरादास राज्यप्राप्तीच्या आशेवर लटकत ठेंबरन, आंतून दरबारांतील प्रमख अमीरउमरावांस पत्रें पाठ- विण्याचें काम मोठ्य ज्यारीने सुरू केळे, व ते एकामागून एंक लांस येऊन मिळं लागळे. ल्या वेळीं तयाचा मामा काहिस्तेखान याची लात फार मोठी मदत मिळाली. तो माठा हुझार, शर व खटपटी असून त्याचे दरबारांत फार मोठें वजन होतें. तो माठा वक्ता असन त्याची लिहिण्याची शैळी इतकी मोहक होती कीं, त्याची बरोबरी करणारा दुसरा कोणीही उमराव ला वेळीं दरबारांत नव्हता. कांही हुलक कारणावरून तो व ढारा यांच्यांत बाचाबाच होऊन लाला दाराचा रांग आल्यामुळें ता औरंगजेबाच्या पक्षास [मिळाला हाता आअआ(रगजतबास राज्यप्राताचा अना- बर हांव स2लो हाती, परतु मुराद यास ज्यास्त गोत्यांत आणण्याकरितां त्यानें ती तशीच दाबन ठेविली होतो तो लोकांस, जीं जीं वचनें देई, व यांच्याशी ज कांहीं करार करी, ते सर्व आपण मुराद यांचे मुखयार था नालानें करीत असे. त्याला कोणास कांहीं हुकूम करणें झाळें, तर तो ती गोष्ट प्ररादाच्या परवानगीने करीत असे तो सवास सांगत असं कां, “आमचे यजमान घुराद साहब आहेत. भी हलीं ज काम करीत आहते लांचा नम्र व आज्ञाधारक सेवक था नायाने करीत आहे. मडा ही राज्याची दगदग अगदीं आवडत नाहीं. या दगदर्गीलन केव्हां सुटेन व केव्हां फकिऐी दीक्षा घईन असं मला झाडें आहे. असों. या ढोंगी फकिरास असाच येथे ठेवून आता

दाराची काय स्थिति आहे तिकड वळं या वर सांगितल्याप्रमाणें दराचा माड झाल्यामुळे तो

र ।

९

( १९)

भीति व निराशा यांच्यायागाने अगदीं बेहोष होऊन गेला. त्ता एकदम आपम्रचास निघून आला; परंत, “जर या ळढाईत तुझा कदाचित्‌ पराभत्र झाळा तर मलो आपले अपयक्ली तोड पुनः दाखव नका, ही, दाय परश्री ळडाईस निघाला त्या वेळची, शहाजहान याची आज्ञा अद्यापि याच्या मस्त- कांत भणभणत होती, त्यामुळे ल्याला बाददयाहास आपलें तोड दाखवितां येईना. तथापि बादशाहाने. त्याचें सांत्वन करण्याकारेतां आपठा एक खोजा ल्ाच्याकडे पायंपिला, व त्याच्याजवळ असा निरोप सांगितठा कों, * तुज्ञा पराभव झाला म्हणन माझी लझ्याबरची प्रीति कमी झाली, अर्से तृ समज नका. त्यावर तते प्रसंग आठा आहे खरा, तरी थोर सोडूं नको. तुझा पुत्न खुळेमान अद्या/पे आळा नाहीं लाच्याजवळ मोठी फोज आहे. तत त्‌ असं कर कॉ प्रथमतः दिलीस जा, ब तेथे आपे एक हजार घोडे आहेत ते घे; लयाचप्रमाणे ऐसा, हत्ता व दसरे य॒द्वोपयोगी जे सामान तुळा लागेळ त देण्याविषर्या मी रिल्ोच्या सभे- दारास अगोदरच हुकम पाठविला आहे. तें सामान तला मिळाल्यावर फ़ार दूर न जातां माझीं पत्रे तुला लौकर पोहोचतील अश्या ठिकाणा . सुलेमान याची वाट पहात रहा. आरंगजेबास अद्यापि मी आपल्या कद्यांत आणीन

त्यान कलल्या अपर!धात्रददळ त्यास चांगळ शासन करीन.” परंतु दाराचा त्या वेळीं इतका पाणउतारा झाला होता व तो दुःखाने इतका ग्रासन गेळा होता कीं, आप- ल्या पित्याच्या या अक्कत्रिम व प्रमपरिपूरित निरोपास क्राय उत्तर द्यावे हं त्यास कळना. ठशातटीं त्याची परस्कर्ती त्याची भागेनी बेगम साहेब हिला रावटचा निरोप पाठ- वून तो दुर्दैवी व हतारा दारा आपलें कुटुंब व तीन चारशे

( ६१४)

ठोक बरोबर घेऊन मध्य रात्रीस आग्रा सोडून डिलछीस नाण्याकरतां निघाला... आतां दारास दिलीच रस्त्यास छावन देऊन औरंगजेबाने पुढे काय काय कारस्थाने केली याविषयीचा इतिहास. अगोदर हातीं घेऊं सामगड येथे औरंगजेबास जय मिळाल्यावर तो प्रथमत

दाराचा पुत्र सुलेमान याच्या हाताखाळी जी फोज होती तिच्यांत फाटाफट करण्याच्या उद्यागास लागला कारण तसें झाळें हणजे आपलें नष्ट झाळेळं वैभव पुनः प्राप्त करून धण्यास दारास जा हा एकच मागे उरला हाता ता समळ नष्ट होईल. त्यानें सुलेमान याच्या फौजेतील मुख्य सरदार जयसिंग व दिलावरखान यांस असे पत्र पाठविळं की, “तुझं दाराची आजपर्यंत नोकरी केली तं याग्यच केल परंत त्याचा मी आतां लढाईत पर्ण पराभव केला आहे, व तो ज्या सैन्याचे जोरावर लढत होता तें सवे मला येऊन मिळालें आहे. दारा येथून एकटाच पळुन गेला आहे, व तो लौकरच माझ्या हातांत सांपडेळ, बादशाहाची प्रक्काते इतकी क्षांण झाली आहे कीं, तो आतां फार थोड्या दिव- सांचा सोबती आहे. वरील गोष्टींचा विचार केला तर दाराचा पक्ष आतां किती दु-ल झाला आहे त सहज तमच्या ध्यानांत येईल. अशा पक्षास अजूनही चिक- टून राहणें किती चुकीचे आहे, हें मीं लिहावे असे नाहो- याकरितां तम्ही माझे पक्षास लौकर येऊन मिळावे, व त्यांत तुमचें ज्यास्त कल्याण आहे. मळा येऊन निळण्याचा तुमच्या भन्नाचा निश्चय झाला, तर येतांना सुलेमान यास केद करून आणण्यास तम्हांसारछ्या शरांस विरष आयास पडतील असं वाटत नाहीं

हें पत्र येऊन पोहोचताच जयसिंग याला कांहीं वेळपर्यंत

(६५)

आपण आतां पुढें काय करावें ते सुचेना. अद्यापि . त्याला शहाजहान व दारा यांची फार मीति वाटत होती; तसेच सुळेमानासारख्या थोर राजपुत्राविरुद्ध उठण्याचाही ताळा हिय्या होडेना, शिवाय आपण लाला पकड- ण्याचा प्रयत्न केला, तर जिवंत असा तो आपल्या हातीं कधींही सांपडणार नाही, अशी लाची खातरी होती. झोवटी ते पत्र घेऊन तो. स्यांचा जिवळग मित्र दिळावर- खान याच्याकडे गेळा, व दोघांच्या विचाराअंती असं ठरले कीं, तें औरंगजेबाचे प्न घेऊन जयसिंग यानें राजपुत्रा- कडे जावें, व तें त्याला दाखवून आपला ओरंगजे- बास जाऊन मिळण्याचा बेतहो. लास स्पष्टपणें कळवावा. त्याप्रमाणें पुढें जयसिंग सुलेमान याच्या तंबूत गेळा, व लाला ह्मणाला की, “ हजरत ! आपण हें पत्र वाचले म्हणज आंपणांवर केवेंढां बिकटं प्रसंग आलां आहें, हें सहज आपल्या ध्यानांत येईल: आतां दिळावरखान किवा दाऊदखान किंवा बाकीचे सैन्य, यांपैकॉ एकही मनुष्य आपल्या उपयोगीं पडणार नाही. आपण आतां. जर आपले पित्याचे मदतीस पुढें चाळ करून जाळ, तर पस्ताव्यांत मांत्रं पडांलं. याकरितां माझें आपणासं अंसे खां गणें आहे कीं, आपण अशा वेळीं श्रानंगरचे राज्यांत

१ सुलमान याचे फौजेत दिलावरसानाप्रमाणेंच हा एक प्रमुख सरदार होता.

_._ २ हल्ला वायव्येकडील प्रांतांत गढंबाल हणून जो प्रांत आहे तो पूर्वी एक स्वतंत्र प्रांत होता. त्थाची रांजधानी श्रीनगर नांवाचे शहर होतें, त्यावरून त्याला श्रीनगरचें राज्य असें हणत असत; हां प्रदेश अळकनंदा नर्दांचे कांठी आहे. श्रीनगर हे शहर ही भोशाड स्थितींत आहि. पुष्कळ इतिहासकार श्रीनगर या नांबाने

( पुढ चालू. )

(९६)

निघून जावें. तेथील राजा आपणास उदार आश्रय देईल अशी माझी खातरी आहे. शिवाय तो मळख मोठा बिकट असल्यामुळ आरुगजत्रासही तिकड जातां येणार नाहीं तथ स्वस्थ बसून पुढ गाष्टी काणल्या थराला येतात ला पहा, म्हणज तदनुसार वतनक्रम ठेवण्यास आपणास ठीक पडेल

जयासगाच हे राब्द कानीं पडतांच त्या राजपत्रांस मोठा' धक्का बसा.एका क्षणापूर्वी आपण होतो कोण, व एका क्षणांत' झाढळा, काण, ह पाहून त्याला विलक्षण दु:ख झालें. आपण यापुढ अडथळा केला तर हे टोक आपला प्राण देखीळ घेण्यास मागपुढ पहाणार नाहींत असं त्यास वाटले. शेवटां त्यानें सैन्यावस्चा अधिकार टाकन दिला. व श्रानगर यथे जांण्या- करता ता आपल्या कुटुंबासह निघाला. त्या वळीं त्याच्या बराबर त्याच्या जिवाचे अस कांहीं सय्यद व मनसबदार लाक व थाडते चाकरनांकर इतक'च मंडळी होती त्यां राजयुत्राचा ती देना पाहन कोणाही मनष्याला त्याची कोव आली असती. परंत जयसिंग व डिळावरखान यांस त्याचे कांहीं एक वाइट वाटले ना दिठावरखानानें तर त्या राजपुत्रावर वाटेंत छापा घाल्न त्याचें सामान डुटाचर म्हणन आपल कांहीं स्वार त्याच्या मागोमागं पाठवून दिल. .'जयासर मोठा थोर मनाचा. - राजा हाता अस म्हणतात. तेव्हां त्याने या नीच कुल्ास कसें

( मागील प्रष्ठावरून पढें चाढल. ) र अमा अव घेतात; परंतु तो चुकीचा आहे हो गोष्ट त्या वेळचा मोंगलांचे राज्याचा नकाशा पाहिला असतां त्यांत

श्रानगरवे राज्य' हणून जो प्रदश दासावेला आहे त्यावरून सहज ध्यानांत यइल,

(शऊ)

अनुमोदन दिले. याचें फार आश्चर्य वाटतें. परंत ह्मण आहे कीं घर फिरळें ह्मणजे घराचे वांसे फिर- तात; ” त्या राजटुत्राच्या नशिबाचा ओघ आतां फरा हाता, त्यामुळ जयसिंगासही तशी वद्धि झाछी असल; कवा [देलावरखानान त नाच कृत्य जयसिंगास न कळवितां केळ असेठ; व हीच 2 ज्यास्त संभवनीय आहू. असा. ल्या स्वारांनीं वाटेत सुळेभान याच्यावर छापा घाटून त्याच पुष्कळ सामान लटलळें व त्याचा मोहोरांनीं ळादळळा एक हत्ती धरून नेला. यां वेळा राजपुत्राबरांबरची बरीच मंडळी त्यात सोडन पळन गळा. शिवाय वाठेनं खड्यापाड्यांतीळ लोक द्रव्याचे आशाने लांच्यांवर छापे घालीत, त्यापळेही त्यांच बरेच लाक प्राणास मुकळे. अशा दु:खदायक स्थितींत शेवटीं ता दुदवी राजपुत्र श्रीनगर येथ जाऊन पोहोचला. तेथल्या राजान सुळेमान याचा त्याच्या द्जाप्रमाणे मोठा आदर- सत्कार केळा, व त्यास आपा आश्रय दिला. त्यानें त्यास असं सांगितलं कों,,“* आपण या ठिकाणीं स्वस्थ रहावें. येथें आपल्या केसासही धक्का लागणार नाही; व आपणास कारण पडल, तर मी .आपली सवे फोज आपल्या मदतीस देईन. )' असो. अशा रीतीने सळेमान याची वाट लावन औरंगजेब दाराच्या भीतीतून बराच मोकळा झाला सामूगड येथ जय मिळाल्यानंतर तीन चार दिवसांनी आओरंगजेब व पुराद हे आप्रथाच्या किल॒यापासून ३ मैलां- वर शहराच्या दरवाज्यापाशी बागंत येऊन उतरले. नंतर ओऔरंगजबानं आपला एक विश्वास खोजा आपण आल्याची ' बातमी बादशहास देण्याकरितां व त्याचे कुरालवृत्त विचा- रण्याकारेतां याच्याकडे पाठविला. हा खोजा आपल्या

( ९८)

धन्याप्रमाणेंच मोठा पटाईत होता. त्यानें वादशाहास औरं- गजेबाचा असा निरोप सांगितला कौ, “ माझी आपल्या . चरणीं फार भाक्ति आहे, व माझें आपणावरचें प्रेम लेशा- मात्रही ढळळें नाही. दारा याचे हेतु फार दुष्ट होते, व त्याठा फाजीळ महत्त्वाकांक्षेची चाड होती, त्यामुळेच त्याच्यावर हा भयंकर प्रसंग आला. मळा या गोष्टीबद्दल फार दुःख होते पण उपयोग कोय १ आपली प्रक्षाति आतां सधारत चाळली आहे असं मी ऐकिळें, तेव्हांपासून मळा किती आनंद झाला आहे तो सांगतां येत नाही. मी आगम्रयास आला आहें ता केवळ आपेली आज्ञा शिरसा- वद्य करून त्याप्रमाणं वागावें एवढ्याकरितां आलो आहें. !!

ह्यानिरोपावर बादशाहाने “त जे केलेस ते प्रसंगास योग्य असच केलस, व तुझी निस्सीम पितृभाक्ते पाहन मळा फार संताष झाळा आहे, '? असा निरोप सांग्रन त्या खोजास निरोप दिला. आ(रगजबाची राज्यतृष्णा, याचें दटप्पींव्तनं,वत्याची पितृर्भाक्त किती आहे तें बादशाहा ओळखन होता. लाने औरंगजेबाच्या लब्येगिरींस तोड देऊन आपल्या अमीर- उमराव लोकांच्या साहाय्यानें औरंगजेबास फसविण्याचा निश्चप केळा. परंतु औरंगजेब म्हणजे साऱ्या दनियेंचा धत व छट ! त्यानें ते बांदशाहांचं कारस्थान तेव्हांच ताडले, त्यामुळें बादशाहाच्या त्या मसळतीचा . शेवट असा झाला का, लाने आरंगजेंबास पकडण्याकरितां म्हणन जे जाळें पसरले होते, त्यांत ताच स्वतः गरफटन पंडला, त्या वेळीं बादशाहाने औरंगजेबास फसविण्याकरितां असा निरोप पाठविला को,“ दाराने केवढा मर्खपणा केला हें मळा कळतें आहे,तसच ता माझ्या तख्तावर बसण्यास अगदीं गैरठायक आहे हेही मौ जाणतों, पूर्थापासून माझें तुझ्यावर किती

(३९९७)

प्रेम आहे हें त जाणतच आहेस; हल्ली सर्व राज्यांत किती घांटाळा झाला आहे हृ तुळा माहितच आहे; तेव्हां तो नाहींसा करण्याकारेतां काय काय उपाय योजले पाहिजेत त्याचा विचार करण्याकरितां त मळा त्वरेने किल्यांत येऊन भट; भटीअंतीं सते गोष्टींचा निकाल करतां येईल. ?” परंत

बादशाहाचा. आरंगजबावर जितका विश्वास होता, तित- काच आरंगजबाचा बादशाहावर हाता. कारण बेगम सा- हेब ही दाराच्या पक्षाची असन नहर्मी बादशाहाजवळ असते व तिच्याशिवाय एक पानही हालत नाहीं, ही गोष्ट औरंगजेबास माहीत होती. शिवाय तिनें किल्ल्यांत तार्तरी जातीच्या कांहीं धष्टपुष्ट स्त्रिया गोळा केल्या असून आपण आंत शिरला म्हणजे लांनी आपणावर हलला करावा अशा राद्यार्ने त्यांना जनानखान्यांत छपवन ठविलळें आहे, असेही त्यास गुप्त रीतीतं कळले होते. त्यामुळें त्याला किल्ल्यांत जाण्याचे धैय होईना. तो वारंब्रार “ अमक ऐक दिवशीं आपल्या भेटीस येतो, ” असा बादशाहास निराप पाठवी; परंतु ता दिवस आला कों, कांहीं तरी सत्बीवर आजचे जाणे उद्यांवर ढकलांत असे. इकड लाचीं गुप्त कारस्थाने चाललींच होतीं, व दरबारांतीळ मुख्य मुख्य उमरावांचा तो खडा टाकून ठाव पहातच होता. पुढें एके दिवशीं_ त्याचा पुत्र सुलतान महंमद यानें अकस्मात्‌ आपम्रथयाचा किल्ला घेतला, तेव्हां सवे लोकांस ओरंगजेबाच्या काबपणाचें

आश्चये वाटळें. त्या धाडशी राजपुत्राने आपणाबरोबर कांहीं निवडक लोक घेतले व त्यांस किल्याचे आसपास छपत्रन ठेवन ' बादशाहास आरंगजबाचा कांहीं जरूगीचा निरोप सांगावयाचा त्याहे ' अशा मिषाने ता किललवांत शिरला व॒ पहारेकरी बेसावध आहेत असं पाहून एकदम

___->>>

|)

(७९)

त्यांच्यावर जाऊन पडला. इतक्यांत त्याच लोक त्याच्या मदतीस आले, व त्यांनीं पहारेकरी लोकांचा पाडाव करून किल्ला हस्तगत करून घेतला.

बादशाहास ही गोष्ट समजली तेव्हां लाला किती चाइट वाटलं असल, याची कऱ्पना वाचकांनोंच करावी ज्याच्या बदांत आपणास केव्हां तरी पडावे लागेळ असं त्याठा पूर्वीपासून स्वभपडत हात, त्याचे प्रत्मंत( आज आपणास आले अस पाहून साला मनस्वी दु:ख झाले. त्याने कुराणाची शपथ वाहून सुलतान महमद यास त्या वेळीं असा निरोप पाठ- विठा कीं, “ ह्या वेळीं जर तं माझ्या मताप्रमाण वागन भला साह्य करशीळ तर तुळा, मी बादशाहा करीन. या तुझ्या दृद्ध आजांवास या कारागृहवासांतत व दः:खांतन सुक्त कळस तर परमेश्वर तुक कल्याण करीळ व तुझी कोति अजरामर होइल. / र

जर लावळा या राजपुत्रानं आपल्या आजाच्या उपदेशा- पनाण वागण्याचे धाडस केळे असते, तर बादशाहांपद्‌ आ[रगजबास न मिळतां सुळतान महंमद यास मिळाठे असत, अस माठमाठ्या मुत्सद्दयांचे मत आहे. कारण शहाज- हान याच्यावर त्याच्या प्रजची फार प्रीति होती. व आरं- गजतव्राश॥ ठढाडे करण्याचे हेतनें जर ता किलुयांतन खारी: उतरढा असता, तर राज्यांतील बहतेक सैन्य त्याळा येऊन मिळा- छू असत ब आरगजबास वाटाण्याच्या अक्षता मिळून लाला. जन्मभर उंबालरच्या ।£छयांत केदेत रहावें ठागळे असते. परतु पुडे ती शिक्षा भोगणे ल्या राजपत्नरा चेच नशिबी लिहिले हात, तेव्हां बाद्शाहास साऱाय्य करण्याची बुद्धि त्याला कशी होणार ?

सुलतान महंमद यानें, त्याची आपल्या पित्यावर फार

(७७१५०)

भाक्ते होती म्हणून, बादशाहाचें बोलणें मान्य केळे नाहीं, असं नार्ही, तर त्याचा बादशाहाचे बोलण्यावर विश्वास बसेना; शिवाय आओरंगजेबासारख्या दढनिश्वयी, दाघे- द्वेषी, व कपटी, अशा पुरुषाशी राज्यसंबंधीं वैर बांधळें तर आपणास ल्या कामांत यर न येतां आपली परी ददशा होऊन जाईल अशी ल्यास भाति पडली. लामळे लाने बादशाहाचें बोलणें मान्य केळे नाही; इतकेच नाहीं, तर बादशाहानं त्याला भेटीस बोळाविळें, त्या वेळीं त्यानें याला असा निरोप पाठविला कीं, “ मी आपली भेट घेऊं नये असा भाझे पित्याचा मळा सक्तीचा हुकूम आहे, याकरितां मळा आपले भेटीस येतां येत नाहीं शिवाय त्यानें बादशाहास असं कळविळे कीं, '“ माझे पित्यास आपले भेटीस येणें आहे, तर त्यांस किळ्यांत कोठेही. अडथळा होऊं नये म्हणून किळ्याच्या किल्॒या बरोबर आणाव्या म्हणन - ल्याना मळा हुकम कला आह; याकारता कळ्या ताबडतोब पाठवन द्याव्या ” पुढे किळ्या याव्या किंवा देऊं नयेत याचा बादशाहा दोन दिवस विचार करीत होता. शेवठीं आयले लोक आपणास हळहळ सोडन आरंगजबास जाऊन मिळत आहेत असं पाहून, व यापुढें आपण आरंगजेबाशीं विरुद्ध वागलळां तर तो आपली स्थिति फारच वाईट करीठ अशी त्यास भीति पडून, त्याने किळ्या . सळतान महंमद याचे हवाली केल्या; व त्याचेबरोबर औरंगजेबास असा निरोप पाठविला काँ, '' जर त्‌ शहाणा असशील तर मला एकदम येऊन भेट. मळा कांहों महत्त्वाच्या गोष्टी तझ्या कानावर घाळावयाच्या आहेत. ” परंतु औरंगजेब फार सावध होता. बादशाहाचें मन आपणाविषयीं. शद्ध नाही असं त्यास पक्के माहीत होते; त्यामुळे त्याने त्यां निरोपाकडे

( ७२३.)

विशेष लक्ष्य दिलें नाहीं, नंतर त्यानें आपला विश्वास खाजा इतबारखान यास आग्रयाचे किल्याचा सभेदार नेमिले, व त्याठा बादशाहा, बेगम साहेब, व जनानखान्यांतील दुसरी मंडळी, यांस कैदेत ठेवावें म्हणून हुकूम दिला. त्यान केळ्याचे बहत्तेक दरवाजे चिनून टाकले, व बादश्ा- हाचा बाहेरील उमरावांशीं जो पत्रव्यवहार चालत अ अ, तो अगर्दी बंद करून टाकेला. सुभेदाराच्या परवानगीशिवाय बादशाहाने आपल्या कोठडीच्य!ही बाहेर पडं 'नय, अदी त्यास सक्त ताकौद मिळाली होती. देवाची गति अगम्य आहे. ज्या शहाजहान बादशाहापढें शकडो राजे आपलीं डोकॉ लववीत होते, ज्याला पाहून त्याच्या राच्रूच हृदय फाटून जात होतं, ज्याची आज्ञा शेरसा वंद्य करण्याकारितां हजारों सरदार, मानमानकरी, अमीरउमराव बद्धहस्त. पढें उभ रहात असत, तो आपल्या पुत्राच्या हत्ते कारागृहांत पडाबा काय £ औरंगजेबाने मात्र महत्त्वाकांशेच्या भरीस पडून ज ह निद्य कृत्य केळे, त्याच्या योगानें पितृ भाक्त पायांखार्ली तुडवून टाकिली, पुत्रघर्म रसातळास घाळविळा वात्सछुयाची राखरांगोळी केली, व आपल्या नांवास यावर्च- दर॒दिवाकरो अक्षयी कडक लावन घेतला ह्या वेळी ऑरंगजेबाने बादशहास एक पत्र लिहिले वते पाठविण्यापू्वी सवे उमरावांस वाचून दाखात्रिछे तं पत्र येणें प्रमाणे:---“ दारावरीळ आपली मजी खप्पा झाळी आहे ब माझ्यावर्रीळ आपल्या प्रेमास भरते आले आहे, असा ज्या वेळीं आपण बहाणा केळा, त्याच वेळी दारास मदत _ करण्याचे हेतूनें आपण त्याच्याकडे माहारांना लादलेले दन हत्ता पाठवन डिळे, अशी बातमी मठा खातरीलायंक आघारावरून कळळी आहे, आपण यास पेशाच साहाय्य

( ७२ )

केल्यांमळे ता पनः सैन्य गोळा करणार, व पुन: हो आन- छकारक लढाई पुढे चालविणार ! बरें असो. आतां आप- णाला भी असे. विचारिता कीं, दाराच्या अशा ह्या दुर” ग्रहामळें मळा कडक व गैरशिस्त असे कांही उपाय याजाब ळछागेळे, ते योजणे बरोबर होते किंवा नाहीं £ खरोखर पाह गेळे तर आपणाला आतां जो कारागरृहवास भांगावा [गत आहे, ल्याला कारण तो दाराच नव्हे काय : त्याच- ग्रमाणे आपल्या चरणीं नम्न होऊन आपली आक्ञा शिर सा वंद्य करण्याच्या सखास जो मी अंतरला, याचे कारण तरी दाराच नव्हे काय? या दारामुळ मला ज्या कांही अन्यायाच्या गोष्टी कराव्या लागल्य, त्यांबद्द्ह आपण मला क्षमा कराळ, व आपणास कांहीं वेळपर्यंत जा हा कारागृहवास भोगावा लागणार आहे, तो शांतपणानें सहन कराल, अशा मी आद्या करतों. दाराचा पराभव होऊन मळा अडथळा करण्याची त्याच्या अंगांत शक्ति राहिली नाहीं असें मला वाटलें. म्हणजे हा आपला आज्ञाधारक पुत्र त्याच क्षणीं घांवत येऊन आपल्या कारागृहाचे दरवाजे स्वतः खुळे करील अर्से सांगतात कीं, ज्या रात्रीस दारा निघन गेला, त्याच रात्रीस शहाजहान यानं त्याच्याकडे दान हत्ती भरून माहोरा पाठविल्या, व ती बातमी रोषनार बेंगम हिन आओर॑- गजेबास दिली हाती; तसेंच त्याला मारण्याकरितां आग्रथा- च्या किलळ॒यांत तार्तरी जातीच्या स्त्रिया तयार करून विल्या .होत्या, हीसुद्धा बातमी तिनेच त्याला कळविली होती. याशिवाय दारा व बादशाहा यांच्यामधील कांहीं पत्रेही औरंगजेबाच्या हाती पडली हाती तथापि मोठमोठ्या मत्सद्दयांचें असे मत आहे कीं, वरील पत्रांत ओरगजबानं बाद-

शाहावर ज आरोप लागू कळे आहत, त खाट भाहत तसेच 1

( ७४ )

त्यानें तें पत्र बादशाहाकडे पाठविलें नसून केवळ लोकांच्या डोळ्यांत धळ टाकण्याकारितां, आपल्या अमानुष कछृत्यांवर पांघरूण घालण्याकारेतां, व लोक'वर आपला वचक बस- विण्याकारेतां भरद्रवार,त वाचून दाखावेे होते. कग मकार कांहीही असो. परंतु बादशहास कैदेत टाक- त्यामुळें राज्यांतील अमीरउमराव लोकांस वचक बसून ते भराभर औरंगजेबास येऊन मिळाले; कारण तो कदाचितू आपडरीही स्थिति बादशाहाप्रम'णेंच करितील कॉँ काय, अशी त्यांस मोठी भीति पडली. परेनु मोठ्या आश्चर्याची गोष्ट ही कौ, त्या वेळीं दरबारांत मोठमोठे रांजक्रार्यधुरंधर शूर उर्ष अतून त्यांच्यापेकी असा एकही मायीचा पत निघाठा नाही कीं, त्यानें, ज्या त्यांच्या ब्रद्ध व लोकप्रिय बादशाहाने त्यांपैकी कितीएकांस मोठमोठे अधिकार देऊन उच्च स्थितीस आणलें होते, व कितीएकांस तर दास्यत्वांतून मुक्त केळे होतें, ज्याळा औरंगजेबाने कैदेंत टाकून त्याचा छल मां- डिला होता, त्याठा सोडविण्याचा प्रयत्न केला, किंवा तुझी हें काय करतां, असा औरंगजेब्रास प्रश्न विचारला, दानिपमनूखान वंगेरे फार थोडे उमराव कोणत्याच बाज़स मिळाळे नव्हत, तेवढे शिवाय करून बाकीच सर्वे औरं गजेबचरणीं मिठिंदायमान होऊन रुंजी घाले ठागठे. अशा रीतीने बादशाहाचा बंदोबस्त केल्यावर व अमीर- उमराव लोकांस मुठीत आणल्यावर, ओरगनेबानें शाहि- स्तेखान यास आप्रथाचा सुभदार नेमिळ. स्र बादशाही खजिना त्याचे हातांत आल्यामुळें त्यानें आणखी ज्यास्त फोज नोकरीस ठेविळी, व ता मुराद यास बरोबर घेऊन हरासचा पाठलाग करण्याकारितां निघाला. दाराचा पाठलाग करण्याकरितां औरंगजेब व पुराद हे

९०१४

ज्या दिवशीं निघाले त्याच दिवशीं मुराद याचे काहा रून विशेषेकरून त्याचा स्वामिभक्त, शूर सरदार शाहा अबास यांने त्यास असे सांगितलें कॉ, “ हजरत ! आपण औरंगज- बांच्या मिठ्ठया बाता व फाजील प्रेम यांवर विश्वास ठेवून फस नका. त्याच्या जिव्हाम्रीं अमृत आहे, परतु हृदयांत काल कट विष भरल आहे. आपणाला त्याच्यापासून खातरान दगा होईल. जर तो आपणास बादशाहा असं समज़ून मान देत आहे, तर आपण लाला एकद्यालाच दाराचा पाठलाग करण्याकरितां पाठवन द्यावे, व आपण आपल्या फौजेसह आप्रा व दिल्ली यांचे दरम्यान्‌ काठे तरी तळ देऊन रहाव १ जर मराद्‌ त्या बळा त्याच्या मित्रांच्या उपदेशाप्रमाणे वागला असता. तर औरंगजेबाचे धाबेंच दणाणठें असतें, व त्याचे कारस्थान त्याच्याच अगावर झ्राळ असत परतु मुराद यानें तो उपदेश एऐकिळ। नाही. औरंगजेबाने कुराणावर ', हात मारून “ आपण तझ्याशीं निष्कपटपणें वागं, इत्पादि ज्या माखाडी_-रापथा घेतल्या होत्या, ला लास ज्यास्त विश्वसनीय वाटल्या, व राज्यप्राप्तीच्या धुंदीत गुग हाऊन तो. आपल्या सैन्यासह दाराचा पाठलाग करण्याकारितां औरंगजेबाबरोबर निघाळा. पुढें ते उभय बघु आग्रा १ सोडून दिलीस जाण्याकरितां निघाळे मेतर हळहळ मक्काम करीत चवथ्या दिवशीं ते आप्रया- पासन ९० मेळांवर मधुरा येथे येऊन पोहोचले. ह्या ठिका- णींही पुराद याच्या स्नेद्यांनीं पुनः त्याचे कान उघडल य्यांनी त्यास असें सांगितलें कौ, “ हजरत ! आम्हीं आपली पुनः ' विनंति करतो कीं, आपण आपल्या कपटी बेधुवर विश्वास ठेवे नका. आज त्यानें आपला घात करण्याचा विचार करेला आहे, अशी बातमी आम्हांस खातशेंळायक आधारा-

( ७९ )

वरून कळळी आहे. याकरितां निदान आज तरी आपण ओरंगजेब्राकड जाऊं नये. कांहीं तरी आजारीपणाचें मिष करून आपण,आपलेच गोटांत रहावें. ' परंतु ओरंगजेबाने क पट्या जयादमंत् त्राने त्याला इतके भारून टाकलें होतें कॉ ता आपळ देहभान अगदीं पिसरून गेला होता. नंतर त्याच दिवर्शी त्याला ओरंगजेबाकडून मेजवानीचें बोलावणे आल, व त्याच्या स्नद्यांच्या कानउवाडणांकडे दुलक्ष्य करून त्या निमंत्रणाचा त्याने स्गरीकार कला. आरंगजेबरानं पुढील सवे बेत अगोदरच ठरवून ठविळे हाते, व या कामावर त्यानें मीरखान भांवाच्या एका मनुष्याची यांजना कला होती. पुढें मुराद आरगजेत्राकडे नमठल्या वळा आला तव्हां त्या महा ठकानें त्याच्या आदरातिथ्याची व त्याच्या- वरील प्रीतीची कमाळच करून सोडली. मुराद यास पाहे- तांच ओरंगजेबाचे डोळे आनंदा श्रूंनी भरून आढ वाटेच्या श्रमाने मराद याचे चेहेऱ्यावर घमाबेदु आल हात, व थोडी घळ वरे उडाली होती, ती सव त्यानं आपल्या शेल्यानें पुसून काढिली; व अश्या रीतीन लान हजरत प्रयाद साहब यास अगदीं गार करून सोडळे. मजवानाचा बेतही मोठ्या थाटाचा केळा होता. जेवण आटोपल्यावर ऑरंगजबान रि व काबळ येथीळ उंची मद्ये मुराद याजपुड आणुन ठावल नंतर मोठ्या आदबीनें उठन गंभीर मुद्रेने मुराद यास य शन म्हणाला कीं, “ खाविद ! माझ्या मनाचा काहा यी व्वतत्कास्कि तर्‍हेचा कळ झाल्यामुळ व आपल्या कह बम निशॉसताप्रमाणें मी दाळवा निपेत्र कपत माहीत आहेच, याकरितां आपणा मला येथून जाण्याची

पल्या परवानगी खावी अशी ब्रितांत लाई रि, हल” करमणकीसाठी मीरखान वगर माज्ञे विश्वासु

(७७ )

आपंल्या तैनातीस ठेबिळे आहेत. ? असं ह्मणून तो निचघन गेला. प्रराद यास मद्याचा फार आवड होती वला वेळीं तर लाच्यापुढें फारच ठंची मद्य ठेविली होती. मग काय विचोरतां ? त्यान त्या मद्यावर असा ताव दिला कौ, तो पितांपितांच बेशद्ध होऊन पडला. मद्यांनीं आपळें काम योग्य रीतीने बजावळें असे पाहून

ऑरऑर्गजेब मुराद याच्यांजंवळ आला ब गडबड होऊं नये ह्मणन त्याने प्रथमतः त्याच्या नोकर लोकांस बाहेर घाळवन दिल. नंतर प्नीरखान याने त्याची तरवार च॒ जंबिया हीं रास्लरे काढून घेती. पुढेत्या औरंग- जब रूपी मानवी मायावी राक्षसाने त्या मख वं हतभाग्य प्ररादास लाथा मारमारून जागे केळे, व तो त्याला क्षणाला “ हा मखा, धिक्मार अंसो तुला ! ते बादशाहा ना £ मग ते इतंका मख अतशीळ असे मळा वाटलें नव्हते. आतां जर तं तख्तावर बसळास तर लोक तुला व तुझ्याबरोबर मळा काय बरें ह्ग्तां;ळ ? कोण आहे रे बांधा यां दारूबाजाच्या मुलफ़्या व ठेवा त्यांला त्या खोळींत कोडन. तेथे त्याला पोटभर झोंप घेत पडे द्या. ” त्या यमाच्या तोंडनं हे शब्द बाहेर पडतांच त्याचे पांच सहा टूत बाहेर आल, व त्यानीं मुराद याच्या मुसक्या बांधून त्याच्या हातापायांत बेड्या ठोकल्या, व त्याळा एखाद्या गुराप्रपाणे ओढीतं नेऊन एका खोलींत कोंडून टाकून तिळा बाहेरूनं

१ काट नामक फ्रेंच ग्रंथकार असे म्हणंतों की, ऑरंगजेचाने

त्याचा नात व महमद याचा पुत्र अझम याला एक छा देळं करत मुराद चाचा जंबिया व तलवार घेऊन येण्यास सांगितले झक्षम था पेळी फक्त पहा वर्षांचा होवा, त्यानें मराद्‌ यास जागे न करलां त्याचीं शस्र काढून घेऊन तीं ओरगजेबास आणून दिली.)

(७८)

जक

कुडूप लावून घेतलं. झुराद याच्याबरोबर जे नोकर लाक आले होते, त्यांस हें दगाबार्जांचें कृत्य समजतांच त्यांना मोठा गोंधळ उडवून दिला, व ते खोलीचा दरखाजा फाडण्याकरितां जाऊं लागले. इतक्यांत प्रराद याचा ताफखान्यावरचा मुख्य सरदार अलछाकळली हा तेथे आला व त्याने धाकदपटऱाहा देऊन त्यांची हाल्चाळ बंद केली. या सरदारास लांच देऊन आरंगजेबानें अगोद्रच वशा करून घेतलें होते. परंतु फ़राद याच्या घोडेस्वारांत मोठी चळवळ उडून गली. तेव्हां ओरागजेबाने अंशी यक्ति केली कों, त्यानें आपळे पृष्कळ लोक मुराद याच्या फोजत पाठवून दिळे, व लांच्याकडून त्यांना असे सांगितलें

काँ, “ तुमच्या यजमानांच्या संबंधानें विशेष म्हणण्या- सारखी अशी कांहींही गोष्ट झाठेली नाहीं. आम्ही जवळच हाता. रात्रीं हजरत मुराद साहेब बरेंच मद्य प्याठे व त्याच्या [नशत ते इतके बेहोष झाले को, ते वाटेल याच्यावर एकदम ताड टाकू ठागळे. फार काय सांगावें? आमच यजमानहा त्यांच्या तावडातन सटल नाहांत. शवटा रावटा त इतको दांडगाई करूं लागळे कों, त्यांना कोंडन ख््ण्याशिवाय दसरी ताडच उरला नाहा तुम्ह 1 वाहा काळजी करू नका. ते शुद्धीवर आठे म्हणने सकाळी आपळ गटांत परत येतीळ.!' अशा रीत॑ नें त्याने तल्या लोकांची चळवळ अद्‌ कळी, व रात्रीच्या रात्रीत प्रराद याच्या सैन्यां- ताल मख्य मख्य कामगारांस मोठमोठे ठाच दुऊन व तयाच्या हाताखालील शिपायांसही पैसे देऊन व त्यांचे पगार नाढवून त्यांची ताड बंद केलीं, व लांस वश करून घेतलें फार काय सांगावेंः दुसरे दिवशो जेव्हां आरंगजंबाचे ठोक मुराद यास एका झांकलल्या अंबारीत घाठून घऊन जाऊ

(. ७९१)

लागले, तेव्हां प्ररादे याच्या सेन्यापेकी एकाही मनुष्याने तोंडां- तून त्र काढिळा नाहीं. पुढें दिलीस आल्यावर ओरंगजेबानें त्या दुर्देवी भ्नरादास यसना नदींत सेळीमगड नांवाच्या किलूयांत केदंत ठेविळे. (० स० १६५८) मुराद याच्या सेन्यापेकी फक्त शाहा अवास याने भात्र ओरंगजेवास बराच त्रास (दिला. शोेवर्टी ओरंगजेबाने लयालठाही. वेद करून लाच्या यजमानाच्या जोर्डास नेऊन बसविलें.

अशा रीतीनें मुरादे याची वाट लावून आमच्या ढोंगी फकिरानें आपली कफणो फेकून देऊन आपलें खरें स्वरूप प्रगट कळे, व दाराचा पाठलाग तसाच पुढें चाल- विळा. दारा ला वेळीं लाहोराकडे भाठ्या जलदोने जात होतां, व त्या शांहराची तटबंदी करून तेर्थे राहण्याचा लाचा बेत होता. परंतु त्याचा हाडवैरी ओरंगजेब याने त्याचा पाठलाग अश्या नेटाने चालविला होता कीं, त्यानें लाहोराची तटंबेदी करण्याचा दारास अवसरच मिळूं दिला नाहीं. तेव्हां निरुपाय होऊन तो ळाहोर सोडन प्रठतान येथें जाण्याकारितां निघाला. ह्या ठिकाणींही ओरं- गजेबानें लाचा पिच्छा सोडला नाहीं. हे पाठलागाचे काम त्याने मोठ्या नेटाने व दक्षतेने चाळविळ हात, भर उन्हाळा असतांही त्याचे सैन्य अहोरात्र कूच करीत होते. . आपल्या संन्यास ज्यास्त स्फुरण याव म्हणून आरगजबाचा हत्ती नहमी संन्याचे पुढ तीन तीन कोस असे वता सैन्यांतीळ साधारण शिषपायांप्रमाणे शिळी भाकरी व मिळेळ तसळें पाणी पिऊन उघड्या जमिनीवर निजत असे.

लाहोर सोडल्यावर दाराने काबुलळाचा रस्ता धरला

_ ३ हा किला शीरिशाहाचा वेशज सेलम यानें ह० स० १५४६. त बांधला, हल्लीं तो अगदीं पडून गेला आहे.

् ( ८०

अंसंता तर बरें झाळें असते. परंतु लान तसं केळ नाही, यासंबंधाने मोठमोठ्या राजकार्यघुरंथर पुरुषांनी त्याला मोठें द्वषैषण दिळें आहे. त्याला काबुलास जाण्याविषयीं पुष्कळ लोकांनीं उपदेश केळा होता, परंतु लांच्या उपदेशाप्रमाणे ता कां वागला नाहीं, यासंबंधाने मोठें गृढ आहे. त्या वेळीं झाहावतखान नांवाचा सरदार कांबूलचा सभेदार असून तामाठारऱ्रव शाक्तमान्‌ हाता. त्याच मन आरिगजबावपर्या शुद्ध नव्हतं. तसंच अफगाण, इराणी व उसंत्रक या लोकां- बरोबर लढाई करण्याकरितां त्या वेळीं त्याच्याजवळ दहा- हजार फोज जय्यत तयार होती.,दाराजवळ मुबलक पैसा होता, व माहाबतखान यानें आपल्या सैन्यासह यास मोठ्या खुशे[नें मदत केळी असती. तसेंच तो कावुळांत गेळा असतो, म्हणजे इराण व उसब्रेक या राष्ट्रांच्या हद्दीवरच गेला होता असेंही म्हणण्यास हरकत नाहीं, व ल्या राष्ट्रातनही त्याला बरीच मदत मिळण्याचा संभव होता. पठाण लोकांचा राजा झेरखान यानें दासचा. पणजा ती याचा बाप हुमायून यास हाच्या राज्यांतून घाळतून दिले, त्या वेळीं इराणी लोकांच्या मद- तीनं त्यानें आपलं राज्य पुनः कसं मिळविठें, या गोष्टीचें

१ हा जवानपूरचा सुभेदार होता. त्याने हुमायून याचा प्रथमतः इ० स० १५३९ त बद्दार प्रांतांत चानसा येथें पराभव केला व नतर सन १५४०त कनोज येथें दुसर्‍यानें त्याचा पराभव केला, व त्याला सिंधुनदाचे पार हाकून दिठें. तो शीरशाहा असा किताच भरारण करून इ० स० १५४१ त दिष्ठीच्या गादीवर बसला व इ० स० १५४५ त मरण पावला. हुमायून यार्ने इराणी लोकांच्या मदतीनें इ० स० १५५५ त त्याच्या वशजांचा पराभव कडून आपली गादी पुनः मिळावेली,

(८१)

स्मरण त्या वेळीं दारास कसें झाले नाहीं, याचें मोठें आश्चर्य : वाटत. परंतु हीच गोष्ट खरी काँ, पदोपदी त्याचें दर्दे त्याच्या मागात आडवे पडत होते, त्यामुळें त्याला काबुलास ण्याची बुद्धि झाली नाहीं. लाहोर सोडल्यावर तो सुलतान येथ जाण्याकरितां निघाला, परंत तेथपर्यंत आरगजबान त्याचा पिच्छा न सोडल्यामुळे तो सिंध देशांत गेला, व ठठ्ठाबक्कर नांवाच्या किल्याच्या आश्रयास' -जाऊन राहिला. दाण सिंध देशांत गेल्यावर औरंगजेबाने त्याचा पाठलाग सोडन दिला; कारण तो काबटास गेला तर तेर्थ विलक्षण घांटाळा उत्पन्न होईल, अशी जी लास भीति पडली होती ती तो सिंध दशांत गेल्यामुळे नाहींशी झालो, नंतर त्याने मीर बाबा नांवाच्या सरदाराच्या हाता- खालीं सात आठ हजार फोज देऊन त्याला दारावर पाठ- वून दिळं, व आपण मोठमाठे मुक्काम करीत आग्रयास परत आला. कारण आपल्या पश्चात्‌ कदाचित्‌ जयसिंग, यरा- वंतार्सगर वगेरे पराक्रमी रजपूत राजे बादशाहास मक्त कारेतील को काय, किवा सुलेमान श्रांनगरचे राजाचे मदतीन, किंवा सुजा स्वतः, आम्रयावर स्वारी करील को काय, अशी त्यास मोठी भाति पडली हाती. ह्या वेळीं एक लहानशी गोष्ट घडून आली, तिच्या हकीकततीवरून आरंगजबानं शिरावर घेतलेले जोखिमेचे काम मोठ्या कावबाजपणान कसं शेवटास नेलं, त्याची बरींच कल्पना करितां येईल. न तो प्रुढतान येथून मोठ्या त्वरेने लाहोरास परत येत १ हा किल्ला मोठा बळकट असून तो सिंधुनदाचे प.ञ्रांत सक्कर १ रारी या शहरांचेमध्यें ठठ्ठावक्क( नांवाच्या एका बेटावर बांधलेला भाह,

( ८२ )

असतां, वाटेंत जयसिंग राजा चार पांजं हजार लोक बरोबर घेऊन आपणाकडे येत आहि असं त्यानें पाहिले. ल्या वेळीं ता नेहमांप्रमाणे आपल्या सैन्याच्या अघाडीसच होता जयसिंगाची बादशाहावर फार भाक्ते होता, ही गोष्ट आरंगजबास माहीत होती. त्यामुळे ता . आपणावर एकदम हला करतो कीं काय, अशी औरंगजेबास माठी भीति पडली. लाला असे वाटलें कीं, अशा अना-

यास प्राप्त झालल्या प्रसंगी आपल्या थोर व प्रज्य व्द्भ्.

बादशाहास कारागृहांतन सोडविण्याचे यश आपण घ्यावें व ल्या थोर बादशाहाच्या ज्या निदंय व दष्ट पत्राने त्याला कारागृहांत विनाकारण कांडन ठेव्रन लाचा नाहक्क छळ मांडिला आहे त्याला चांगली खरमरीत शिक्षा करावी, असें जयासंगासारख्या शर रजपतास वाटणे साहजिक आहे. जय़सिंगाचा त्या वेळीं तोच बेत होता अस पुष्कळांचे म्हणणं आहे. परंत आरंगजेबानें ला प्रसगा ज विलक्षण प्रसंगावधान व जो दृढनिश्चय दाख- विळा, ल्ामुळेंच त्याच्यावर्चा तो प्रसंग टळला झञर्यातरग आपल्या फोजसह आपणाकडे येत आहे अस पाटून काडीभरही न ड.[मगथना ता त्याच्याकडे गला, व माठ्या आनदप्रदशित मद्रेनं टरूनच “ सला मत राजाजी ! सलामत बाबाजी ! !' असे म्हणन त्याने ल्यास सलाम केला. नतर जवळ येतांच “ आज आप- ल्या आकस्मिक दर्डानाने मळा जो आनंद झाला आहे, तो शब्दांनींही व्यक्त करून दाखवितां येत नाहीं आपल्या भटांची मला फार उत्कंठा लागली होती. ह्या भनिष्टकारक लढाईचा आतां शेवट झाला, दाराचा पूर्ण पराभव हाऊन तो देशाधडीस लागला. मीं प्रीरवाबा यास

क

__ (लॅब

।। |

( ८९ )

त्याचा पाठलाग करण्याकरितां पाठवून दिलें आहे, ता लौक- रच लाढा पकडून आणील. !' असें म्हणन त्यानें आपल्या गळ्यांतीळ मोत्यांचा हार काढन तो मोठ्या नम्रतेने व विनयाने जयसिंगाच्या गळ्यांत घातला. नंतर ता त्याला पुनः म्हणाला कॉ, माझें सैन्य वाटेच्या श्रमाने फार थकले. आहे, तेव्हां मी आपली विनोते करतो कों, आपण ताबडतोब लाहोरास जावें; कारण या ठिकाणीं बखेडा होण्याचा बराच संभव आहे. मौ आपणास लाहोरचा सुभेदार नेमिळें आहे, व आपल्या इच्छेस येईल त्याप्रमाणें बंदोबस्त करण्याचा मीं. आपणासं पूर्ण अधिकार दिला आहे. मी लौकरच तेथें येईन. आपण सुठेमान यास घाल- वून देण्यासाठी जी युक्ति योजिळी ती फारच उत्कृष्ट होती, व त्या कामगिरीबद्दद मी आपला फार आभारी आहे. दिलावरखान हल्लीं कोणीकडे आहे? त्याला काय शिक्षा - करावयाची तें मठा ठाऊक आहे. असो. आपण आतां विलंब न करतां लाहोरास जावें. सलामत. ?? औरंगजे- बाच्या वरील प्रसंगाववानाचा परिणाम असा झाला कीं, जयसिंग कांहीं एक हालचाल न कारितां लाच्या हुकमा प्र- माणे एकदम लाहोरास नित्रून गेला. दारा ठडटाबक्कर येथें येऊन पोहोचल्यावर यानें एका हुशार, शर व दृहानेश्वयी अशा खोजास त्या किल्याचा सुभेदार नमिळें, किळ्याचे संरक्षणार्थ पठाण व सय्यद लोकांची शिबंदी ठाविळा, व ताफखान्यावर पुष्कळ पोतुर्गीज .___ 9 द्लावरखान यानें औरंगजेबाचा काय अपराय केला होता तें कळत नाहीं. कदाचित्‌ त्यानें आपले स्वार पाठवून सुलेमान चास मार्गात लुटण्याचे जें निय रुत्य केलें होतें त्याची बातमी औओरंगजेचास कळूत त्याची द्िलावरसानावर इतराजी झाली असावी,

( ८४ )

इंग्लिश, फ्रेंच, व जमेन लोक नामिळे. त्याने वरील थुरापे- यन लोकांस “ आपण बादशाहा झालों म्हणजे तुम्हांस मी उमराव करीन ”? अशीं वचनें दिलीं होतीं. नतर त्यानें आपला सवे खजिना ल्या किलुयांत ठेविळा, व बरोबर दोन तीन हजार लोक घेऊन, तो कच्छच्या राज्यांतन खालीं उतरून एकदम ग़जराथेत शिरला, व अमदाबाद रशाहराच्या दरवा- ज्या्हीयऊन थडकला. ल्या वेळीं तेथे ओरंगजेबाचा सासरा शहानवाझखान हा सुभेदारीचें काम पहात होता अमदाबाद येथीळ शिबंदी मोठी लढाऊ होती, व तिनें दारास बरेच दिवस दाद दिली नसती. परंतु ल्या सुभेदाराचे घैथ खचल्यामुळें म्हणा, किंवा दसऱ्या कांहीं अंतस्थ कारणानें म्हणा, त्यानें शहराचे दरवाजे खुळे करून तें दाराचे ताब्यांत दिलं

दाराने अमदाबाद शहर सर केलें, ही -बातमी औरं- गजेबास समजली तेव्हां त्याला मेठा अचंबा वाटला. व तो अतिशय गोंधळून गेंटा. एकदां त्यास असें वाटे कॉ, दारा यास अमदाबादेसारख्या बळकट ठिकाणांतन घालवन देण्याकरितां आपण स्वतःच जावें. परंत त्याच क्षणी त्यास असंही वाटे को, बादशाहास. आप्रयाच्या किलटयांत कैदेत ठेवून आपण इतक्या लांबीच्या पळुयावर गेलो. तर आपल्यामागे येथे कांहीं तरी घोटाळा होऊन आपणावर निराळेंच कांहीं तरी संकट येणार नाही म्हणून कशाव-

ळे 2931 7606001,

१ शहनवाझसान ज्याप्रमाणें ओरंगजेबाचा सासरा होता त्याच- प्रमाणें मुरादाचाही तो सासरा होता. दारा अमदाबादेस आला त्या वेळीं मुराद्‌ याची बायको अमदाबाद्‌स होती, व तिच्या सां-

गण्यावरून त्यानें अमदाचाद्‌ शहर दाराचे स्वाधीन केलें, असें कितीएक प्रंथकारांचें मत आहे,

(/८९.)

रून £. शिवाय, अमदाबादेस जाणें ह्मणजे जयसिंग, यश- वेतर्सिग आदीकरून बलाढ्य रजपत राजांच्या मलखांतन गळ पाहिज, व त्या राजांचा विशेष ओढा बादशहाकडे असल्यामुळे. कदाचित ते झापणावर उळटन पडणार नाहात म्हणून कशावरून £? शिवाय, त्यास असेही कळलें हात का सुजा जंगी फोज थऊन माठ्या जलदोन आस्रयावर चाळ करून येत आहे, व सुठेमान याने श्रीनगरच्या राजाच्या मदतीने लढाईची जय्यत तयारी चालविली आहे. या एकद कारणांमुळे ओरंगजेवाची चित्तव्रत्ति अगर्दी व्यम्न होऊन गेली, व तो मोठ्या पेंचांत पडल्यासारखा झाळा. शेवटीं दाराच्या अगोदर सजाचा बंदो- बस्त करणे ज्यास्त जरूरीचे आहे, असं त्यास वाटल्यावरून त्यानं दारावर जाण्याचा बेत रहित केला, व सजा अला- हाबाद यथ गंगा नदी उतरून अलीकडे आठा होता, याच्यावर खारी करण्याची त्यान तयारी केली. सुजा खजवा येथे येऊन पोहोचल्यावर तेथे एक फार मांठा तलाव आहे असं पाहून लानें तेथेंच आपल्या सन्याचा तळ दिला, व॒ त्या गांवाला बळकट तटबदा करून तो आरंगजेब्राची वाट पहात बसला आरगजेब तेथ आल्यावर ल्याने चार मेळांचे अतरावर एका नदीचे कांठीं आपल्या सैन्याचा तळ दिला दोन्हीं सैन्यांच्या मध्यंतरी मैदान असून ते लढाईच्या योग्य होते. या लढाईचा सोक्षमोक्ष एकदम करून टाकावा, अशी आरंगजेबास माठी घाड झाल्यामळें लानें . १हेंगांवगंगावयमुनाया नयांचेमध्ये अलाहाबाद प्रांतांत कत्तेपूरच्या पश्र्िमिस >० मेलांवर आहे. येथे औरंगजेब व सुजा यांचेमध्यें तारील ५ जानेवारी इ० स० १६५५९ रोजी लढाई झाली

(९९८१)

दुसऱ्या दिवर्शीच ळढाई डाड सरू केळी. मीर जमला यास औरंगजेबाने आपलळे कांहीं हेत साध्य करून घण्या- करिलां दीळताबादेच्या किल्ल्यांत वेद्यादाखळ ठेविळे होत

तो त्याच दिव्या सकाळी आपल्या फोजसह आररगज- बास येऊन मिळाला. दारा आयपम्रा येथून पळून गल्यामळ पीर जमला याच्या मांमाणसांची त्याच्या केदे- तन आपोआप मुक्तता झाली होती, व आरराजळन विजयी झाल्यामुळें यालाही आतां केद्यादाखळ राहण्याचे -कारण उरळे नव्हते. ही लढाई मोठी घनघोर झाली, व दोन्ही फोजा अतिशय निकरानें लढल्या. ज्या ज्या वेळीं ओरंगजेत्र सुजावर हला करण्याचा प्रयत्न करी, त्या त्या वेळीं सुजा लाच्या सैन्याची कत्तळ करून त्यास मागे हटवीत असे. तो मैदानांत लढाईस न येतां आ- घुल्या जाग्यावरूनच ळढत होता. त्याचे मनांत अस होते कीं, कडकडीत ऊन पडलें हणजे औरंगजेबाचें सैन्य परत फिरळ व त्या वेळीं आपण त्याच्या पिच्छाडीवर हला केळा तर आपला मोठा फायदा होईल. परंतु हा त्याचा कावा ओरंगजेबाचे अगोदरच लक्ष्यांत येऊन चकळा होता. इतक्यांत त्याला अशी बातमी समजली कीं, यरावंतासग यानें आपल्याशी स्थेहभावाने वागण्याचें कत्रल केळे होत; तरी त्यानं आपळं वचन मोडून आपल्या पिच्छाडीवर एकाएकी हल्ला करून आपल्या सैन्याची अगदीं दाणादाण करून टाकिळी, व ता आतां आपलें सामानसुमान व खंजिना टुटीत आहे. ही गोष्ट ऐकून त्याला फारच भौति बसली

इतक्यांत ती बातमी त्याच्या सेन्यांत पसरली व त्याचे छोक घाबरून जाऊन सवे सैन्यांत मोठा गोंधळ उडन गळा. परंतु अशा या आणीबाणीच्या वेळीं ल्या पैयेसा-

( ८७)

राजे आपले प्रसंगावधान सोडले नाही. आपणं या वेळी परत फिरलो. तर आपला खातरीने पराभव. हाशठ असे त्यास माहीत होते. तेव्हां परत न किरता. पर्यी दाराबरोबर ठढाइ झाढी त्या वळी मोठ्या ढढ निश्चयाने पुढें गोष्टी कोणत्या थराला येतात याची वाट पहात जसा ता सामगडाच्या रणांगणांत एके ठिकाणीं उभा हाता, तसाच या वेळींही ता रणांगणांत उभा राहिला. परतुत्याच्या

यांत आधक अधिक घाटाळा माजत चाळला. सजा . याने ओरंगजेबाच्या सैन्याची अशी स्थिति पाहून त्यांच्या- चर एकदम माठ्या जोराचा हल्ला केला त्यामळ द्या सैन्याची दाणादाण होऊन तं सैरावैरा पळत . सुटले आ[रगजबाचा माहात बाण लागून खालीं पडला, त्याचा हत्ती बेफाम होऊन पळूं लागला, व ता आपल्या हत्तीवरून खालीं उतरण्याच्या अगदीं बेतांत होता. परत मीर ज़ुमळा हा त्याचे जवळच हाता, ता त्याठा मोठ्याने ओरडन म्हणाला ““हजरत ! आतां दाक्षिण फार लाव राहिली; ध्यानांत आहेना ? खालीं उतराळ तर पराभव पा- वाळ. ह्या वेळीं ओरंगजेबाचीं पुरी रांभर वषे भरला हाता सजा येऊन आपणास कैद करतो कीं काय, अशी लास प्रतिक्षणीं भीति वाटत हाती. परेतु त्याच्या नशिजाची सद्दी अशी कांहीं बलवत्तर हाता कीं, ज्या कारणामुळे पूर्वी दाराचा पराभव झाला होता, त्याच कारणामुळ या वेळीं सजाचाही पराभव झाला, व आरंगजंबास जय मिळन सजा यास प्राणत्राणाथ समरभूमि सोडून पळून जावे ठागठे, ह्या वेळी हत्तीवरून खालीं उतरून औरे- गंजेबाच्या सैन्याचा एकदम पाठलाग सुरू करा

2

अरी ज्या मनुष्यानें सुजास मसळत दिळी, याचें नांव

९.४»)

ऑलिवदींखान असें होतें. तो सुजाचे फौजेतीळ एक मोठा सरदार होता. त्यानें, पूर्वी कळीळलछाखान यानें धांवत येऊन दारास सांगितठें होते, त्याचप्रमाणे येऊन होत जोडून मोठ्या कळवळ्यानें सुजा यास लांबूनच मोठ्याने ओरडून सांगितळें कीं, “ खाविद ! या हत्ती- वर उंच बसून आपला अमोलिक जीव विनाकारण धोक्यांत कां बरे घालितां ? शत्रूच्या सैन्यांत गोंधळ उडून गेला आहे हें आपणास दिसतच आहे. अशा वेळो त्याचा पाव्ठाग करून लाचा आपण पुरा नाह करीत नाहीं, ही आपणाकडून मोठी चूक होत आहे असें आपणास वाटत नाहो काय £ खालीं उतरून घोड्यावर स्वार व्हा, ब शत्रूचा पराभव करून हिंदुस्थानची बादशाही मिळवा.!? आड्रवर्दीखानाच्या उपदेशाप्रमाणें सुजा खालीं उतरला न पाड्यावर बसला. परंतु हत्तीवरील त्याचा होदा रिकामा पाहतांच तो लढाईत पडळा, असें त्याच्या सेन्यास वाटन ते लोक घावरून गेले, व यांनी रणांगणांतून पळ काढिला. त्यांनी परत किरावें म्हणून सुजानें पुष्कळ प्रयत्न केला, ता सव व्यर्थ गेला. शेवटी निरुपाय होऊन झापळ जाव वांचविण्याकारितां त्यालाही समरांगणांतून पळून जावे लागले. , यरावासंगास ही बातमी य की बातमी कळली, तेव्हा त्याला जेवढी डूट तेव्हां त्याला जेवढी ळ्ट हा पाटणा सुभेदार होता. सुजाचा पराभव झाल्यावर तो त्याचं बरोबर चगाल्यांत परत गेला. पुढें इ० स १६५९ च्या > पास जी मसलत दिली ती रुत्रिमभावानें दिलि

फिवा सरळ भावानें दिलो याबद्दल खातर्रालायक कांहीं एक सांगतां येत नाहीं.

आल % (4९8)

मिळाली होती तेवढी घेऊन ता आपल्या राज्यांत जाण्याचे . हेतने आम्रा येथे निघन आळा. ता येण्याचे अगोदर आग्रा येथे अशी बातमी पसरली होती को, सजावरोबरच्या लढाईत आरंगजेबाचा पराभव होऊन त्याला व मीर जमला याला सजाने केद केळे, व ता आपल्या विजयी सैन्यासह आम्रया- घर चाळ करूंन.यत आहे. आ.म्रयाचा सुभेदार शाहि-' स्तेखान याला यरवंतासंग दगा करून सजास फितूर झाला आहे, ही बातमी अगोदरच समजली होती. पुढं थुरावंत/संग आप्रा येथे येऊन थंडकळा, ही बातमी त्याला कळतांच निराश होऊन आंत्महंत्या करूंन घेण्याचे हेतनें त्याने हातांत विषाचा पेळा घेतळा, व आतां तो तें पिणार इतक्यांत ती बातमी त्याच्या जनानखान्यांत॑ जाऊन पोहों- चढी. तेव्हां त्याच्या सवे स्त्रिया त्याच्योवंर येऊन पडल्या, व ल्यांनीं त्याच्या हांतांतीळ॑ पेळा फोडनं टाकला. ' दोन दिवसपर्यंत आग्रा येथे मोठां गोंधळ उडून गेला होता. त्या वेळीं लोकांस खरी बातमी न केळल्यामळे यदावंत- संगाने प्रयत्न केळा असता, तर त्याने बादशांहास बंधमक्त केळे असतें. परंतु त्याला खरी स्थिति माहीत असल्यामुळें ता त्या भानगडीत न पडतां आपल्या पूर्वीच्या संकट्पा- प्रमाणें आपे राज्यांत निघून गेळा

यरावंतसिंग आग्रयास गेला हीं गोष्ट औरंगजेबास समजली, तेव्हां आतां आप्रा येथे खातरीनें बंड होळ अशी त्यास मोठी भीति पडली, त्यामळे सजाचा पाठलाग टाकन देऊन तो एकदम आ.प्रा येथ निवन आला. सजा याजपाशी अद्यापि बरीच फोज शिलुकं असन, गंगा नदीच्या दोन्ही तीरांवर जे रजपत संस्थानिक होते. ते पै्याच्या लालुचानें त्याला भडाभड येऊन मिळत होते,

(९० )

वे त्यामुळें दिवसेंदिवस त्याची फौज ज्यास्त बळावते चालली होती. त्यानें आपडे ठाणें गंगेच्या कांठी बंगाल प्रांतांचे नाके जे अलाहाबाद शहर . तेथे दिलें होतें. अशा ब्रिकट प्रसंगी औरंगजेवाच्या असें ध्यानांत आळे कॉ, या प्रसंगी ज्यांचा आपणास खरा उपयोग करून घेतां येईळ असे आपणापा्झी दोन मनुष्य आहेत: “के आपला ज्येष्ठ पुत्र सुलतान महंमद व दुसरा मीर उणा, आरंगजेत्र म्हणजे आपल्या सांवठीचीही दका घेणारा मनुष्य होता. आम्रयाचा किला घेतल्यापासून सुट्तान महंमद फार चढून गेला होता, ही गोष्ट त्याच्या नजरेस आली होती, व मीर जुमला याचे संबंधानें त्याची विशालबुद्धि, त्याचे घेर्य व याचें शोर्य इत्याद त्याच्या' नैसार्गक गुणांवददळ औरंगजेब त्याळा फार मान देत दोता. परतु या त्याच्या लोकोत्तर गुणांमुळेंच ओरंगजे- बांचे मनांत त्याचेविषयी भीति व अविश्वास हीं उत्पन हार्ला होती. तसेच मीर जुमला याजेजवळ कुबेराची संपत्ति असून.शिवाय तो एक अद्वितीय राजकारणी पुरुष आहि, व राज्यांतील प्रत्येक महत्त्वाचें काम त्यांच्या सल्याने होत असतें, अशी त्यांची संवे हिंदुस्थानभर प्रसिद्धि « झाली होता. तेव्हा अशा थोर पुरुषाच्या आशाही थोरच

स्थाने उपस्थित करितील काँ काय, असे ओरंगजेबास वाटूं हागळें. आपण त्या दोघांची सुजावर रवानगी केळी म्हणजे त्यांना गडबड करावयास पुरसत सापडणार नाही, ' असा विचार करून औरंगजेबाने त्यांचे हाताखांलीं मोठी

हज देऊन त्यांना सुजावर पाठवून दिळें, त्यानें मीर

ह सपकसससकययययसववसस्स्स्सप््प्प्प. कापा

( €१ ५)

क्षुमला यास असें सांगिंतळें की, ““ मी आपणास व आपल्या मागे आपल्या पुत्रास बंगाल्याची कायमची सुभेदारी देण्याचा विचार केला अहि. आजपर्यंत आपण माझ्यावर ज उपकारं कळ आहेत, ते एवढ्या लहानशा द्‌ेणगीनें फिटतींठ' असें नाही; सुजाचा पराभव झाल्यावर मी आपणास माझ्या राज्यांतीळ अमीर-उळू-उमराव ( उमरावांचा राजा ) हा पाहेळा किताब देण्याचा निश्चय केला आहे; ? व सुलतान महमद यास इतकच सांगितल कां, “ मुठा! त माझा वडोळ मुलगा आहेस ही गोष्ट ध्यानांत ठेव, त ज्या कामगिरीवर जात आहेस, ती खरोखर तुझ्याच भावी हिताची आहे, ही गोष्ट तुझ्य़ा ध्यानांत आठीच असेळ. आजपर्यंत तू माठमोठ पराक्रम केळेस हं खरं. परंतु या प्रसंगीं तुझ्या हातून जर सुजाचा पराभव झाला नाहीं, व जर तं लाला कैद करून आणिलें नाहोस, तर मार्गे तूं कांहींच केलें नाहास अस मी समजन. आपल्या सवे शात्रूंत सुजाच काय तो. जबरदस्त आहे. ?” नंतर औरंगजेबाने त्या दोघांस शिरपाव, हत्ती, घोडे वगरे नजर देऊन त्यांची खानगी केली. परंतु जातांना त्याने सुळतान महंमद याची स्री (गा[वळकाड्याच्या रांजांची मुलगी) व मीर जुमला यांचा पुत्न महमद अभीरखान या दोघांस त्यांचे बरोबर न पाठ- विता त्यांना आग्रा येथ ठेवून धेतले, सलतान प्रहंमद याच्या स्त्रीस अशा कारणाकरितां ठेवन घेतळे को. ती फार सुस्वरूप असल्यामळे तो तिच्या नादी लागन मोहिमेचे काम बरोबर रीतीनं चालविणार नाहां, व मीर जंमळा याचा पुत्र प्हमद॒ अमारखान यास अशा कारणाकारेतां ठेवन घेतल कों, मीर ज्ञमळा याची त्याच्यावर अतिदाय प्रीति असल्यामुळे त्याच्या विद्यकडे वगेरे त्याचं लक्ष्य लागन

(७०)

लढाईचे कामांत त्यांच हातन कदाचित्‌ कसर होइल परतु वस्तुतः पहातां त्यान त्या दोघांस सार जमला व महमद यांना आपल्याशीं कपट करू नये म्हणन दरबारी आलढादाखल ठांवल हात

सुंजाने पूर्वा दक्षिणबंगाळ प्रांतांतीळ राजांवर मोठा जुळ्स कल्यामुळ ते आतां आपणावर उलटन पडतील कां काय, अशी त्यास माठो भीति उंत्पन झाली होती यामुळ जव्हा प्रोर जुमला व प्रहमद आपणावर चाल करून यंत आहत अश्ली बातमी त्याला कळली, तेव्हां तो बगाल्यात न जातां प्रथमतः बनारस, नंतर पाटणा व नतर मागीर येथ गळा. त्याळा असे वाटले कीं पीर ज़मलां अलाहाब्राळूच्या खाळींवर कोठें तरी ग्रंगा नदी उतरून आपल्या अगोदर प्लरॉगीर येथे जाइल, व तिकडन बंगा- ल्यात जाण्याचा आपला मार्ग बंद करीळ सांगार शहर गंगा नदाच काठा अपन त्याच्या एका बाजस उंच व बिकट डागर आहेत, व दुसऱ्या बाजूस अरव्य अरण्य आहु. ह्या राह राला घगाठ प्रांताचे नाक असं म्हणत असत. तेथ आल्या- वर सुजान त्या शहरास मोठां बळकट तट॒ बाघठा, व गगा नदोपासून ता तहत डोंगरांच्या रांगपर्सेत एक खाळ खंदक खणला, व अशा रीतीने आपला पक्का बंदोबस्त करून तो पीर जुमठा व महमद यांची वाट पहात बसळा परंतु मीर जुमला यानं त्याला पक्कंच फसविले सुजाडा आपला संराय येऊं नय म्हणून त्यान आपले कांहों लाक गंगेच्या कांठीं त्याच्या च्टीस पडतीळ अशा बेतानें ठेविले, व बाका लोक बरो- बर घेऊन तो गंगेच्या उत्तर तीरावरीठ डांगराळ प्रदेशांत ज राज होते त्यांना वशा करून घेऊन त्यांच्या मुल्खांतून राज- : महाठाकडे चाळ करून येऊ लागला. सुजा यास ती

दवश सय

९ २९)

बातमी समजली तेव्हां त्याची पांचांवर धारण बसली. कारण सुजाचा बंगाल्यांत जाण्याचा मार्ग बंद करावा, येवढ्या हतनच पार जमला त्याच [पछाडीकडून यत होता. शोवर्टी निरुपाय होऊन सुजा मांगीर सोडन आपल्या सैन्यासह राजमहाळ येथ जाण्याकारंतां निघाला, व माठ्या कष्टान मीर ज़मला येण्याचे पूर्वी तेथें जाऊन पोहोंचला; व तेथें तटबदा करून पुन: मार जमला याची वाट पहात बसला. . पुढें मीर जुमला यास ती बातमी समजली तेव्हां त्याच्या कराबर जेवढा फोज होतो तिच्या मदतीनें राजमहाल येथून सुजास घालवून देणें आपंणास जड जाईल असें त्यास वाटल्यावरून, तो डावे बाजूस ग॑गानदीकडे वळला, व मोठ्या बिकट वाटांनों गंगेवर यऊन पोहांचला. नंतर त्या ठिकाणीं आपल घाडंस्वार व तोफखाना अलीकडे घेऊन सजाशी लढाइ देण्याचे विचाराने तो महंमदासह राजमहाळा जवळ येऊन पोहोचला

मध्यतरा सलतान महमद व मोर ज्ञमला यांच्यामध्यें तदा उपस्थित झाला. सर्वे सेन्यावर आपला अबाधित हकम चालावा, अस महमदास बाडून तो मीर जमला याच्याशी छेप- भावाने वागू ढागळा. ओरंगजेबास ही बातमी समजली तेव्हां त्याला महंमदाचा मोठा राग आला. पढे ते वतेमान महंमद यास समजलें तेव्हां औरंगजेब पीर ज़मळा यास आप- णास कोद करात म्हणून कदाचित्‌ हुकूम पाठवील, अशी त्यास भ्रौति उत्पन होऊन तो कांहों थाडे ठोक बशेबर घेऊन मार जुमला यास सोडून सुजास जाऊन मिळाला. परंतु आपणास फसवून केद करण्याचे हेतूनें औरंगजेब व मीर ज्ञुमला यांनीं कावबाजांने त्यास मद्दाम आपल्याकडे पाट- विळे असावें, असें सुजा यास वाटल्यावरून त्यानें त्याच्या

(९४४)

बोलण्यावर व शापथांवर मुळींच विश्वास ठेविला नाहीं. त्याने त्यास विशेब अधिकाराचे असे कांहीं एक काम सांगितठे नाहीं; व त्याच्या कृत्यांवर तो बारकाईनें आपला डोळा ठेव छागळा. शेवटीं महंमद यास या त्रिरीकूसारख्या स्थितीचा कंटाळा येऊन तो थोडक्रेच महिन्यांनी सुजास सोडून पुनः मीर जुमळा यांजकडे परत आला. मीर जुमठा यानं योग्य - रीतीनं त्याचें स्वागत केले, व “' तुझ्या चकींबद्दळ तुझ्या पित्यानें तुळा एकवार क्षमा करावी म्हणून मी तुझ्याविषयी रदबदली करीन ” असे त्यास वचन दिलें.

सुजाचा घात करण्याकरितां (र ओरंगजेबाच्या सांगण्या- वरून महंमद यानें वरील कृत्य केळें होते, असं कांहींचे मत आहे. तें कसेही असो, परंत वरील कृत्याचा ओरं- गजेबास चांगला उपयोग करून घेतां आला. त्याळा आपल्या डोईजड पुत्राचा, अर्थात्‌ महंमदाचा, कांही तरी सबळ कारणावरून बंदोबस्त करावयाचा होता; तेव्हां वरील कृत्यामुळे त्याचें काम बिनतोड झालें. महंमद राजमहाल येथे पुनः परत आला, ही बातमी ओरंगजेबास कळतांच, आपणास त्याचा अतिशय राग आला आहे असा बाहाणा करून, त्याने एकदम दिलीस निघ्रून यावें म्हणून त्यानें _ त्याळा सक्तीचा हुकम पाठवून दिळा. तो बिचारा दुर्दैवी राजपुत्र ता हुकम पहातांच गर्भगळीत होऊन गेला. पुढें पित्याचे आक्षेप्रमाणें तो दिलीस येण्याचे हतने गंगानदी उतरून अलीकडे येता आहे तोच याला औरंगजेबाने पाठात्रेडेळे कांहीं स्वार भेटले. त्यांनी त्या हतभाग्यास तेथल्या तेथे कैद करून अंबारीत घातळें, व ग्वाठेरच्या किल्याचा रस्ता सुधारला. तथ ता शूर राजपुत्र इ« स० १६७१ च्या डिसेंबर

(९५६ )

महिन्याच्या २५ व्या तारखेस कैदेंत असतां मरण पावला. असे छृतघ्च बाप जगामध्ये कितीसे मिळतील बरें १

म्रहेमदाची अश्या रीतीनें वाट लाविल्यावर एके दिवशीं आरंगजेबाजवळ ल्याचा दुसरा पुत्र सुळतान माज़म हा बसला असतां, त्यानें बेपरवाइनें वाग नये म्हणन, तो त्याला उद्देशन बोलला “ शाह!जाद्‌ ! राज्यकारभार चालविण्याची

कला फार बिकट व नाजूक आहे बरं! ती इतको नाजक

आहे का, राज्यकत्यने प्रतयक्ष आपल्या सांवलीसही पाहिजे. एवढ्याकरितां तुमच्या ज्येष्ठ बंधूच्या उदाहरणाव- रून तुर्म्ही वेळींच सावध व्हा. नाहींतर तम्हांसही त्याच्याप्रमाणेच कारागृहवास भोगावा लागेल. तमचे आ- जोबा शहाजहान बादशाहा यांनीं त्यांचे वडील जहांगीर बादशाहा यांची जशी स्थिति केली, किंवा तुमच्या आजो- बांची तुमच्या वडिलांनी जशी स्थिति केळी, तशीच तमच्या वडिलांची स्थिति करण्याचे विचार तमच्या मनांत घोळत. असले तर तो निवळ भ्रम आहे बरें. हा औरंगजेब आहे, व तो आपल्या मस्तकावरीळ राजछतव्र कधींही खालीं पडूं देणार नाही, ही गोष्ट चांगळी लक्ष्यांत ठेवा. ”

औरंगजेब या वेळीं आग्रयाजवळ होता. लाने पुराद यास सेळीमगड येथन काढून ग्वाळेरच्या किलुयावर पाठवून दिळे. नंतर तो दिलीस गेळा व ला ठिकाणी बादशाहा या दजोने राज्याचा सवे कारभार पाहूं ढागला त्याच्या मनांत दारा यास गुजराथंतून घाळवून द्यावयाचें

१ शहाजहान यानें ९ स० १६२७ त माहाबतखान याच्या मदतीनें त्याचा पिता जहांगीर बादशाहा याच्यावर बंड केलें होतें, चे बाद्शाहा तें बंड चाळू असतांच इ० स० १६२८ त मरण पावला,

(९९)

फार होतें; परंतु प्रत्री सांगितठेल्या कारणांमुळे लाला ती गोष्ट त्या वेळीं करतां आली नाहीं. परंतु त्याचे नशीब असे जोरावर हाते की, थोडक्याच दिवसांत तो त्या संकटांतून मक्त झाला

यरावंतसिंग खजवा येथ मोठी लट मिळव्रन आपल्या राज्यांत परत आल्यावर त्यानें आपल्या पदरी फार मोठी फौज ठेविळी. त्याने दारा यास असें वचन दिले होतें कों, “ तुह्मी आम्रयावर स्वारी करण्याकरितां अमदाबाद शहर सोडून निघालां म्हणजे मी वाटेंत आपणास येऊन मिळतो. !' दारानंही आपल्या पद्रीं बरीच फौज ठेविली होती, व यरशवंतासंगासारखा बलिष्ठ राजा आपणास येऊन मिळाला, म्हणजे दुसरेही पुष्कळ लोक आपणास येऊन मिळतील असे लास वाटत होते. नंतर यरशावंतसिंगाचे भरवशावर तो अमदाबाद सोडन अजमार येथें आठा परतु यशवतासग आपल्या वचनाप्रमाणे लाळा येऊन मिळाला नाहीं. कारण मध्यंतरी जयसिंगाने लाला असे पत्न पाठावेळ क, “ राजाजी ! हलीं आरंगजेबाचे ग्रह फार उच्चाच आळ आहेत. आजपर्यंतच्या एकंदर गोष्टींवरून हो गाष्ट सिद्ध झालीच आहे. याकरितां आपण दाराचा दुबळ पक्ष सोडून आरंगजेबास यऊन मिळावे, व ह्यांतच आपल व आम्हां इतर रजपुतांचें कल्याण आहे. तम्ही आपणाकडून कितीही प्रयत्न केला, तरी ला अभागी दारास यश यणार नाहीं. याउपर तुम्ही दारासच चिक- दन साहड़ां तर त्यापासून इतकेच होईल कीं, फक्त दारा- चाच नाश न होतां त्याच्याबरोबर तुमचा व तमच्या

फुढबाचाही नाश होईल. औरंगजेबास क्षमा हा शब्द ठाऊक नाहो हे तुम्हां जाणतच आहां. माझा दजा

(320)

आपल्या तोडीचाच आहे, याकरितां आपल्या शूर रजपूत जातीचा विनाकारण रक्तपात कराल तर माझी तुम्हाला शपथ आहे. दुसरे कांहीं राजे तुम्हांस येऊन मिळतील असें तुम्हांस कदाचित्‌ वाटत असेळ तर तो निवळ भ्रम आहे कारण एखाद्या राजाचा तसा बेत अललाच तर ते[ हाणून पाडण्याची माझ्याजवळ साधने आहेत. ज्या कझल्यावर आपल्या हिंदु समाजाचे बरंवाइट पुष्कळ रीतीनें अवलं- बून आहे, व ज्या कृयामुळे पुढें सवे हिंदुस्थानभर सारखा वणवा लागन त्यांत लाखाशं हिंटूंच्या प्राणांच्या आहुती पड- णार, तें कृत्य बंद करण्याचा मळा प्रयत्न केलाच पाहिजे. या . करितां तुम्हीं दाराचा पक्ष सोडून बया. त्याला काय पाहिजे ते करूं द्या. तुम्ही आरंगजबास येऊन मिळालां तर तो मागीळ सवे गोष्टी विसरून जाऊन खजवा येथें तुम्ही जी लट मिळ- विली आहे, ती तुझ्यांजत्रळ परत मागणार नाहो; इतकेच

व्हे, तर तुह्यमांस गुजराथेचा सुभेदार नेमण्याचा त्या'चा विचार आहि. तुमच्या राज्याळा लागून असणाऱ्या या सुपीक प्रांताचा अधिकार तुम्हांस प्राप्त झाडा तर त्याच्या- योंगाने तुमचा केवढा फायदा होईल हें. मीं सांगितलें पाहज अस नाहा. आरंगजंत्र ज्या गोष्टी करील म्हणन मो. वर लिहेळ आहे, त्याबद्दल मी जामीन आहें वराळ पत्राचा असा पारणाम झाला कों, यरावंतसिंगाने दाराचा पक्ष साडला, व ता आपले राज्यांत स्वस्थ बसला नतर आंसाजव आपल्या फोजसह अजमीर येथे आला व दारापासून थोड्याच अंतरावर त्यानें आपल्या फो- जेचा तळ दिळ

द्या वळची दाराचा स्थिस्ति लक्ष्यांत आणिली तर

इऱखान एखाद्याचे ह्दय खरोखर फाटून जाईल. ज्या 6

(( -८५७०)

थरांवंतार्सिंगाच्या भरंवशावर दारा अमदाबाद शहर सोडन अजमीर यथ आंळा हाता, त्यानें वचनभंग करून आपला अशा रीतीनं गळा कापला, असें पाहन दारांठा किती हु*ख झाळ असेट, त्याची वास्ताविके कल्पना वाचकांनींच करावी. तो मोठ्या खुशीने अंमदाबादेस परत गेळा अ सता. परतु ते ऐन उन्हाळ्याचे दिवस असल्यामळे त्यां पतात ५ण्याचा दुष्काळ पडला होता, व तो परत फिरता तरवाटत याचे बहुतेक होक पाणी पाणी करून मेले असते तसच पुन: अमदाबादेस परत जावयाचे म्हणजे लहान- सहान नव्हे १५ दिवसांचा भार्ग असन त्याठा यंर- वतासगाचे स्नेही क मांडोळिक अशां राजांच्या मळखां- तून-याना आतां दाराचे शत्र म्हटळे तश चाळळल--जाव- याच हात. शिवाय ओररंगजेब आपणाबरोबर ताज्या दमाचा जगी फोज घेऊन आठा होता, व त्याने त्याचा नाठ्या नटाने पाठळाग केला असता ही गोष्ट अगदींच [नराळ!. अशा रीतीनें चोर्हकरन त्याचा का|डमारा झाला हाता. शेवटी मारीन किंवा मरेन अशा आणीबाणीन तो अजमर यंथच राहिला. परंतु त्याच्या खत च्या सेन्यांत काय घाटाळा झाला होता.व त्यामळे याच्यावर पुढ केवढा प्रसंग आढवणार होता, त्याचो याठा अद्यापि दादच ळागली न० कारण आपण ज्या घरांत राहतां त्याचे वांसे आपणावर उलटल आहेत, अशी कऱ्पना ल्या ब्रिचाऱ्याचे मनांत कशा- "रून यणार£ तो अमदाबादेहन अजञमोर येथ आलां ' तव्हा त्यान अमदाबादेचा सुभदार शहानवाझखांन यासं आपल्या विश्वासाचा मनष्य म्हणून बराबर घेतळे होते, वं साला ता आपला प्रयेक बत कळवीत असे. परत तो नाच मनुष्य आंतून दाराचे सर्वे बेत ओर ंगजेबासं

(9९५)

कळवीत असे. या हरामखोरीबद्दळ पुढें दाराची व ओरेंगजेबाची जी लडाई झाळी तींत त्याला यथायोग्य ग्रायाश्रत्त मिळाळे. कोणीं अले म्हणतात कीं, याला दा- रानेंच ठार भारिळें,व कोणीं असें म्हणतात कीं, ओरंगजे- बाचे सैन्यांत दाराचे वतीची जी मंडळी होती त्यांनीं, कदाचित्‌ तो पुढें त्यांची नांवें ओरंगजेबास सांग्रेळ या भीतीनें, त्यास ठार मारिठे. दाराने अमदाबाद शहर घेतळ तेव्हांपासन त्याचे कांहीं स्नेही दारास त्याच्यावर विश्वास न टाकण्याविषर्यी सांगत होते, तें तो ऐकता व लाच वेळी लाने त्याची वाट लाविळी असती, तर लाचेवर पुढ जा प्रसंग आला तो पुष्कळ अंशी आढळा नसता असें म्हण- प्यास कांहीं हरकत नाहीं

औरंगजेब व दारा यांची लढाई सकाळीं €व १० यांचे द्रम्यान्‌ सुरू झाळी दाराने आपला तोफखाना न्वांगल्या माऱ्याचे ठिकाणीं नेऊन ठेविला हाता; परंतु त्याचा उपयोग काय £ याच्या तोफांनी मोठा गडगडाट करून : दिळा होता; परंतु त्यांतून गोळे न यतां फक्त वायत्रार निघत होते. इतक्या भयंकर रीतीनें औरंगजेब्राने त्याच्या वैन्यांत फितरी करून टाकिळी होती. या लढाईला लढाई म्हणतां येईळ किंवा नाहीं,याचीच मोठी रांका आहे; तेव्हां तिचें पाल्हाळीक वर्णण तरी कशाला पाहिजे £ तोफेचा एक आवाज होतो आहे तोंच जयसिंग दाराच्या दृष्टीच्या टप्प्यांत आळा, व त्यानें त्याच्याकडे आपळा एक कामगार पाठवन त्याला अर्स कळावेल कीं, “ आपणास आरिंगजे- बाचे हातीं लागणे नसंळ तर आपण आतांचे आता यथून ॥ ह लढाई. अजमीरच्या दक्षिणेस सहा मेलांवर देवरा येथे ठा० १२ वृ १) मार्च सन १६५५ रोजीं ज्ञाली--कापीखान

(६ १०० )

पळ काढा. ' हे राब्द कांनीं पडतांच दारा भातीनें गर्भ गळीत हाऊन गेला, व आपण कोणीकडे जातां वगेरे कांहीं एक आपल्या सैन्यास न सांगतां तो लढाई सोडन पळून गला. परंतु येवढं त्याचें भाग्य कीं, जयसिंगाने याला योग्य वेळीं सूचना दिल्यामळे लाला आपल कटब' बराबर घेता आळे. लाबदळ लाने जयरसिंगाचे उपकारच मानऴ पाहिजेत. त्या वेळों तो जयसिंगाचे हातांत पड- लाच होता परतु राजघराण्यांतीळ परुषास त्याच्या शत्रूच्या स्वाधीन करून आपण पातकास धनी व्हावे, ही गॉष्ट फार अयोग्य व निंद्य आहे, असे ल्यास वाटन पवी सुजा यास जाऊं दिलें होतं, त्याचप्रमाणें या वेळां दारा-. सही त्याने जाऊं दिलें हतभाग्य दारा या वेळीं त्याच्या दात्नच्या मुडुखांतन . श्रोंबर तंब नाहींत सानानसुमान नाहीं, वेळेवर जेवण नाहा, अशा शाचनीय स्थितींत अमदाबादंस येण्याकारितां निघाला, त्या वेळीं त्याचे बरांबर फक्त २००० लोक होते. ते दिवस भर उन्हाळ्याचे असून वाटेने पाण्याचा दुष्काळ होता; तसेच मधून मधन ठुटारू लोक लाच्यावर.. हेछा करून जे कांहीं ठोक यांच्या सपाव्यांत सांपडत त्याना कापून टाकीत व त्याचे सामान लुटीत असत अशा भयंकर संकटांतून शेवटी तो अमदाबादेपासून एका टप्प्यावर येऊन पोहांचला साच्या मनांत अमदाबादेस

उपाय तच अपाय होऊं लागतात दारा अजमीर येथे गेला त्या वेळीं यानें अमदाबाद

यथ जो सुभदार नमिला हाता त्यास आ[ररगजबाने धाक- इपटझाहा देऊन, व तुझें मी पढे चांगळे कल्याण करीन इत्यादि

(५५७

चचनें देऊन, अगोदरच फितूर करून ठेविलें होतें. देरां अमदाबादेच्याजवळ आला, असें त्या हरामखोरास कळतांच त्यानें सास असे पत्र पाठविळें कीं, “ आपला येथें येण्या'चां विचार असला तर तो रहित कंरावा; कारण आपण आलां तर आपणाबरोबर लढण्याकरितां येर्थांल सर्वे लोक सजञ होऊन बसंळे आहेत, व त्यांनीं राहराचे दरवाजे बंद केले आहेत. त्या वेळीं तीन दिवसपर्यंत वृरनीर साहिब दारा- बरोबर होते. ते असं लिहितात कीं, “ माझी व दाराची फारच चमत्कारिक तर्‍हेनें गांठ पडली. ल्याच्याबरोवरं त्या वेळीं कोणी वैद्य नसल्यामुळे त्यानें मळा आपणा- -नरोबर घेतळे होते. अमदाबादेच्या सुंभिदारानें पत्त पाठविलें त्याच्या आदल्या रात्रीस मळा ळुटारू लोक कदाचित्‌ छटतील व ठार मारताळ या भीतीनें दाराने आपल्या धर्मे- शाळेंत निजावयास बोंळांविळें होते.. त्याची त्या वेळीं इतकी निक्ृष्टावस्था आली होती कोौं; त्याला स्वतःला निजा- वयास तंब्रू वगेरे कांहीं नसून त्याच्या बायकामुठांकरितां भात्र एक लहानशी रादुटी होती, व तिचे दोर मी ज्या गाडींत निजलो होतों तिच्या चाकांना बाघिळे होते. मुसलमानी गोषां फार कडक असतो, परतु दारास या वेळीं त्याची चाड उरली नव्हती. प्रातःकाळी सूर्योदय होंतो आहे तोंच वर निर्दिष्ट केळेढें अमदा- बादेच्या सुभेदाराचे पत्र त्यास येऊन पोहोंचळे. मग तर त्याच्या दुःखास पारावारच नाहींसा झाला. दाराच्या जनानखान्यांत ल्या वेळीं जी रडारड सरू झाली ती ऐकून एखाद्या पाषाणह्ृदयी मनुष्याचेंही काळीज दुभंग झाळें असते. तो आंकांत ऐकून आम्हां सर्वाचे डोळे १ प्रस्तावना पहा, उ

( १०२ )

सश्रंनी भरून आले. ज्यांच्या त्याच्या चेहेऱ्यावर खिन्नता व औदासिन्य यांची छाया दिसू लागली, भाौतीमुळें त्यांच्या ताडांतन एकही शब्द बाहेर पेडना, पुढें काय करावे हे. त्यांस कांहीं एक सुचेना, व ते एकमेकांकडे पहात चित्रा- प्रमाण तटस्थ उभे राहिले. बिचारा ढारा इतका बेहोष होऊन गेला होता कीं, लास कोणीही भेटो, ल्याला तो “ पुढें काय करावें ! म्हणून विचारीत असे. आपण आतां काय करावें, कोठें जावे, कोणाजवळ मदत मागावी, . तें त्यास कांहीं सुचेना. शेवटीं ठटड्टाबक्कर येथें परत जावें असा विचार करून तो तेथून निघाळा. मी तीन दिवस- पर्यंत दारःबरोबर होतों. आम्हीं कूच करूं लागलों त्या वेळीं उन्हाळा इतका प्रखर हाता कौ, मी ज्या गाडीत बसलो होतां तिळा तीन गुजरांथी धष्टपुष्ट बेळ जुंपले होते, त्यांपैकीं एक उन्हाच्या तिरामेर्रीनें मेळा, दुसराही खालीं पडून त्याचे पेथास लागला, व तिसरा अतिशय थकून गेल्यामुळ चाळेनासा झाला. दाराच्या एका बायकोच्या पायास जवर जखम लागली हाती, व॑ ती बरी करण्याक- रितां आग्रह करून दाराने मला आपणाबरोबर घेतलें होते. मळा बसण्याकारेतां एखादा घोंडा, उंट, किंवा बेळ मिळेळ म्हणून दारानं पुष्कळ प्रयत्न केळा. त्यानें लोकांस धमकी देऊन पाहिलं, पुष्कळ पैसा देऊं केळा, त्यांची आंबे केलां, परतु त्यास एकही मिळना. त्याची ती स्थिति पाहून मला रड कोसळलं. शेवटीं निरुपाय होऊन मळा बरोबर घेण्याचा बेत त्यास रहित करावा लागला, ब मी मागे राहिलों. ? म अधिकारारूढ असतां ज्या दारापुढे पाहिजे ती वस्त . एका क्षणांत येऊन पडत असे, ज्याच्या दराऱ्याबरोबर

/

(१०९ )

मोठमोठ्या राजांची लटपट 'उंडूने जात असे, ज्याचां . शब्द झेलण्यास हजारों दासंदासी तत्पर असत, ज्याचे हुकुमावरोबर ओरंगजेबाशीं सामना देण्याकरितां दोन लाख किंबहुना राज्यांतीळ सवे फौज गोळा झाठी होती, त्यास त्या दिवशीं एक बैळ मिळूं नये काय? व त्यांच्याबरोबर जेमतेम ६०० लोक व दोन हत्ती रहावे काय ? व प्राण वांचविण्याकरितां तो असा देशाधडीस लों- » गावा काय £ हा कष्टदशे ! तुझा फेरा फार भयंकर आहे. दारा ठड्ठावकर येथें जाण्याकरिता निघाला, परतु मध्यंतरी विस्तीर्ण वालुकामय प्रदेश असल्यामुळें तो जिवा- वरचाच प्रवास होता. वाटेंत तहान, भूक व श्रम यांनीं त्याचे बरेच लोक व लाच्या जनांनखान्यांतील कांहीं बाया मरण पावल्या. शिवाय लुटारू लोक मधून मधून त्याचे लोकांवर छापा घाळून ल्यांस ठार मारीत तें निराळेच. ' इतके लोक मेळे त्यांत दारा मेळा असता. तर फार चांगळं झाळें असतें. विचारां यातनेंतून तरी मोकळा झाला असता. परंतु अद्यापि त्याचा भोग संपठा नव्हता, तेव्हां त्याठा मरण तरी कसें येणार £ शेवटीं माठ्या कष्टाने ता कच्छचे राज्यांत येऊन पोहोंचळौ. कच्छचे राजाने दारा- चा ल्या वेळीं मोठा आदरसत्कार केला, व “ तुम्हीं आपली कन्या आमचे पुत्रास दयाळ तर मी आपली संव फौज तुमचे मदतीस देईन, ” असे ल्याने ययास वचन दिलें. परंतु

१ कापीस्वान असे म्हणतो की, अमदाबादेच्या सुमेदाराचें प्न दारास पोहोंचल्यावर तो अमदाबादेपासून २ कोसांवर करी म्हणून गांव आहे तेथें गेला व कानजी कोळी म्हणून तेर्थे एक लुटारू लोकांचा नाईक राहत असे, त्याचे साहाय्यानें तो कच्छचे राज्यांत जाऊन पोहोंचला,

( १०४ )

आ[्‌रगजबान आंतून ला राजाशीं कारस्थान सरू केले, व॑ याच्या माठमाठ्या देणग्यांस भुळ्न जाऊन ता राजा ल्यास

वश झाला, व दाराचा खून करण्याचा विचार करूं लागला

ला राजाचा ती फिरळली चया दाराचे तेव्हांच लक्ष्यांत आटा, व आपण यापुढ यंथे राहेळों तर ता खातरीने आप-

ठा घात कर्राळ, अशी लास भीते पडन तों ठठ्ठाबक्कर

येथ जाण्याकारितां एकदम तें राज्य सोडन चाळता झाला

अद्याथ बगाल्यांत सुजाबरोबरची लढाई मोठ्या ज्यारीनें

सुरू हाता. परतु दिल्लीपासून ता बराच दूर असल्यामळे व

मीर जञुमल्यासारखा शर व इमानी सरदार त्याच्या सामन्यास

असल्यामुळ आरंगजंबास तिकडची भुळांच काळजी नव्हती दाराच्या काळजीतन तर ता बहतेक माकळा झालाच होता फक्त लयाला आतां दाराचा पुत्र सलमान याचीच कायती

मोठो भीति उरली हाता. सुठेमानव श्रीनगरचा राजा बराबर.

साठा फाज घेऊन डांगरांतून खालीं उतरणार, अशी त्या वळा दाट वदता उठली होती. श्रीनगर येथन दिलीस यग म्हणजे फक्त ८ दिवसांचा रस्ता होता आरंगजे- बासारखा टदरद्ष्टि मनुष्य अशा प्रबळ राच्रचा उपक्षा करील असे कधींच होणार नाही तव्हा ता सुळेमान याचा नाथ काणया रीतानं हाइळ याचा विचार करूं लागळा शथमत; श्रीनगरच्या राजास वश करून घेऊन आपला कार्यभाग उरकून घेण्याचा यानें विचार केला, व जयार्से- गाच्या मध्यस्थीने त्याने त्या राजास पुष्कळ पत्रे पाठविली लात मुख्य मुद्दा इतकाच हाता का, त्यान सळेमान यास आरर- गजबाचे स्वाधांन केळं तर त्याचा अतिशय फायदा हाइल, व तस्त न केळ तर तयाला मोठो कडक शिक्षा हाइल. परतु ल्या राजान सावर आररंगजेंबास असं उलट उत्तर पाठविलें

(५०७४७ ))

कों, “ अशा प्रकारचें नीच काम करण्यापेक्षा माझे सवे . राज्य गेळें तरी हरकत नाही. आपण लिहितां अश्या प्रकारचे निद्य कुल माज्ञे हातून होणार नाहीं. ” सामोपचाराने तो राजा आपणास वरा हात नाहीं असें पाहन ओरंगजेब मोठे सैन्य घेऊन श्रीनगरचे राज्याचे पायथ्याशी गेळा. परंत तो प्रदेश बिकट व पहाडी असल्यामळे त्याच्या फौजेस वर जातां येइना. तेव्हां त्याने डोंगर फोडून सैन्य जाण्यास मोठा रस्ता करावा म्हणून त्या कामावर पुष्कळ लोक लाविळे. ओरंगजेबाच्या या पारकट कृतीचे त्या राजास हंसें मात्र आठे. कारण ओरंगजेबासारखे चार बादशाहा तेथें आपल्या फोजांसह पाल्ये पडळे असते, तरी तें कृत्य पुरें झाळें नसते. शेवटीं हतारा होऊन औरंगजेब तेथून परत आला.

इकडे दारा ठट्टाबक्करच्याजवळ सुमारें तीन भजलांवर येऊन पोहोंचळा, त्या वेळीं त्या अशी बातमी समजली कीं, ओरंगजेबाचा सरदार किलुयास वेढा घाटन बसल्या- मुळ व त्याने बाहरीळ दाणावेरण बंद केल्यामुळे आंतीळ लोकांची मोठी हैराणगत झाली आहे. त्या वेळीं किल्यांत रुपयास पावशेरही धान्य मिळत नाहीसं झाले होतें. दाराच्या शूर किलेंदारानें तो किल्ला पुष्कळ दिवसपर्यंत लढविला. पुढें ल्यास जेव्हां दारा आल्याची बातमी समजली, तेव्हां त्यानें किळ्यांतीळ शिबंर्दांस उत्तेजन यावे म्हणून ल्या लोकांचा पगार दुप्पट वाढविला; व दारा तसाच पुढें गेळा असता तर त्याला किलयांत नेण्याकरितां किल॒यां- तीळ लोक म्रीर बाबावर तुटून पडळे असते, व त्यांनीं त्यास किलयांत नेळें असते. शिवाय त्या सुभेदाराने मीर बाबाच्या ढष्करांतीळ कांहीं लहोक फितूर केळे होते

(१०९६ )

व लांच्याकडून सैन्यांत अशी कंडी उठविळी होती कीं, दारा बरोबर मोठें सैन्य घेऊन किल्याचा वेढा उठविण्या- करितां येत आहे. मार बाबाच्या लोकांस ती खरी वाटून ते फार भिऊन गेले होते; व त्या वेळीं दारा पुढें जाता तर त्यां- पैकीं पुष्कळ लोक ल्याला येऊन मिळाळे असते. परंतु त्याचें नशीब फिरळें होतें तेव्हां साळा तशी बुद्धि कोठून होणार £ असो.

ठट्ठाबक्कर किल्याची स्थिति दारास कळतांच लाने तिकडे जाण्याचा आपला बेत रहित केला व तिघू नदी उतरून इराणास आवें असें त्याचे मनांत आलें. परंतु त्याच्या बायकोने त्यास अशी भीति घातली कीं, “ आपण इरा. णास गेलो तर तेथील राजा मला व माझ्या मुलीला गुलाम करून ठेव्रीळ, याकारेतां आपण तिकडे जाऊं नये. !! तेव्हां दारान ते, बेत रहित केला. परंतु पूर्वी हुमायून इराणांत पळून गेला होता, तेव्हा तेथीळ राजा ज्ाहा तमस्प यानें त्याच्या बायकामुलांस फार चांगल्या रतीने वागविठे होते, व त्याच्याच साहाय्याने हुमायून यानें पुढें दिल्लीची गादी मिळविली, ही गोष्ट त्या वेळीं दाराचे लक्ष्यांत येऊं नये ही मोठी आश्चर्याची गोष्ट आहे. परंतु “ बुडत्याचा पाय खोलांत म्हणून म्हण आहे ती कांहीं खोटी नाहीं. शेवटीं बोलन बारच्या पूर्वेस पांच मेठांवर दादर नामक प्रांताचा अधिकारी म्रालिक जीवनखान अयरब नांवाचा एक पठाण जातीचा ळुटारू सरदार रहात होता, त्याचकड जाण्याचा दाराने विचार केला, त्या सरदाराने पूर्वी कांहीं बखेडे केल्यामुळें शहाजहान बादशहानें त्याळा दोन वेळां हत्तीच्या पार्यी बांधून ठार मारण्याची शिक्षा दिळी होती, ब दोन्ही वेळ दारानें मध्यस्थी करून त्याचा प्राण वांच-

(१०७)

विळा होता. तेव्हां असा मनुष्य आपणास प्रसंगीं खातर्रानें मदत करीळ असें दारास वाटणें साहजिक होतें. त्याचे मनांत असें हात कीं, त्या पठाणाच्या मदतीनें अगोदर ठठ्टाब- करचा वेढा उठवावा,व नंतर आपला खजिना वरोबर घेऊन थून कंदाहार येथें जावें व तेथून काबुलास जावें. आपण एकदां काबूल येंथे गेलो म्हणजे, ज्या अर्थी तेथीळ सुभे- दार प्राहाबतखानयास ती सुभदारी आपेळे मदतीनं मिळाली आहे, त्या अर्थी ता आपणास खातर्राने मदत करील. हें सर्व मनोराज्य बरोबर होते. परंनु लाचे बेत पुढें तडीस गेले किंवा नाहीं, येवेंढच आतां पहाणें राहिळें आहे. जीवनखान याजकडे जाण्याचा दाराचा विचार जेव्हां त्याच्या कुटुंबास कळला, तेव्हां त्याची बायको, मुलगी व स्रिपर शेक नांवाचा त्याचा कनिष्ठ पुत्र यांनीं डोळ्यांत अश्रु आणन ल्याने त्या पठाणाकडे जाऊ नये म्हणन त्याची प्राथना केळी, व त्याच्या पायांवर लोटांगण घातलें. त्याची बायको लाला असे म्हणाली कीं, “ तो पठाण मोठा लटारू अपन बंडखोर आहे, लाचेवर विश्वास ठेवणें म्हणजे कसाथाचे हातांत मान ठेवण्याप्रमाणच आहे. ठट्टाबछरचा वेढा उठांवण्याच नादास आता लागु नका. आपण परस्पर काबठाचा रस्ता धरूं या, मीर बाबा ठड्ाबक्करचा वेढा उठ- वन आपला पाठलाग कधींही करणार नांहीं.!) परंतु दारा साडसातीच्या फेऱ्यांत पक्का गुरफटून गेल्यामळें त्याच्या बायकोचा शहाणपणाचा विंचार त्यास पटेना. तयास असें वाटले को, 'आपण अशा स्थितींत कावळ येथें जाण्याकरिता निघाळां तर आपणावर फार संकटे यतीळ, व आपण जोंवनखान याचवर पर्वा उपकार केल्यामुळे तो आपळा खचित दुगा करणार नाही. सारांश

( २९०८८) आपला पूर्वीचा बेत कायम करून तो त्या पठाणाकडे जाण्या- करितां निघाला. दारासारख्या अनुभवी मनुष्यास नीच लोक आपला हेत तडीस नेण्याकरितां प्रसंगविशेषीं निमक- हराम बनन आपल्या उपकारकर्त्यांचा गळा कापतात, हो गोष्ट कळं नये म्हणजे आक्काबाडच्या फेऱ्यानें लाला पुर

ग्रासले होतं असंच म्हटलें पाहिजे. जीवनखान याजकडे दारा गेल्यावर प्रथमतः त्यानें त्याचा मोठा आदरसत्कार केळा. परंतु त्यांचे बरोबर पुरते तीनशेंही लोक नाहींत असे जेव्हां यास समजलें तेव्हां त्याची कृत्ति पाठटली. पुढें एके दिवशीं रात्री यानें आपळे कांही चोरटे होक बोलाविले,व लांनी प्रथमतः दाराचा खजिना पसार केळा, नंतर लांनी त्याच्या बायकांच्या अंगावरचे दाग- दागिने काढन घेतळे, व शेवटी दारा व लांचा पुत्र सिपर शेक यांच्यावर छापा घाळून लांना केद केल; नंतर ज्ञीवनखानानें लांना हत्तीच्या पाठीवर बांधून त्यांच्यामाग एका भांगास बसविलें, व॑ त्याला त्यानें असा हुकूम केला कीं, “ या दोघांनीं सुटून जाण्याचा किंवा यांच्या लो- कांनी यांना सोडविण्याचा यत्किंचित प्रयत्न तुझ्या नज- रेस आला तर ते यांना. ठार मारून टाक. ” पुढ जीवन- खान यानें दारास ठड्टाबक्कर येथें आरंगजेबाचा सरदार मीर बाबा याजकडे नेळे, व त्या सरदारानें त्याला प्रथमत ळाहोरास व तेथून दिलीस घेऊन जावें म्हणून जीवन; खान यास हकम दिला. त्या पठाणानं हे निय कृत्य आरं गजेबाचे सांगण्यावरून केळे किंवा आपण दारास केद करून ओरंगजेबाकडे घेऊन गेलों तर आपणास मोठिं

(“*९९०८०)

बक्षीस मिळेळ या आशेनं केलें, तं खातर्रीनें कांहीएक सांगतां येत नाहीं.

बिचाऱ्या दारास दिल्लीच्या दरवाज्यापाशी आणिलें त्या वेळीं औरंगजेबास असा विचार येऊन पडला को

ध्श्र

दारास उ्वबालठेरच्या किलुयांत न्यावयाचे ते शाहरातून

१ ट्राव्हरानियर नामक ग्रंथकार या संबंधाने अस लिहितो कीं, दारा जीवनखान याजकडे जात असतां वाटेंत त्याची अतिशच आवडती बायको उन्हाच्या तापानें व वाटेच्या श्रमाने मरण पावली. दारास तिचा इतका शोक ज्ञाळा कीं, त्वाला कांहीं सुचेनासं झाळे. तो तशाच स्थितींत जीवनखान याजकडे गेला व फार थकल्यामुळें विश्रांति वेण्याकरितां एका विछान्यावर पडला व त्याला लगेच झ्षोंप लागली. दारास झोंप लागळेळी पाहून जीवनखान यानें - आपले कांहीं लोक गोळा केले, व ते दाराचा पुत्र सिपर शेक यास पकडण्याचा प्रयत्त करूं लागले. तो राजपत्र लढ्ठान होता तरी त्या वेळीं त्याने आपलें घनुण्य घेऊन त्यांपैकीं तिघांस ठार मारिले. इतक्यांत बाकीचे येऊन त्याच्यावर पडले व त्याला पकडून त्यांनीं त्याचे. पाठीमागें हात बांधिळे. दारा जागा होऊन पद्ातो तों आपणापृढें आपल्या मुलाचे हात पाठीमागें बांधन उभें केलें आढे असें त्याचे दृष्टीस पडळें. आपण ज्याच्या घरी आश्रयाकरितां आलों त्याने आपला अशा रीतीने घात केला अधे पाहून तो जोव- नख्षान चास म्हणाला “ अरे हेअधमा! नीवा ! चांडाला ! तूं जें दष्ट झत्य आरंमिळें आहिस तें बळ कर, बंदू कर. आम्ही दुदे- वाच्या फेर्‍्यांत सांपडळों आहें व औरंगजेबाने आमचा नाहक्क ळल मांडिला आहे. आरे नीचा! मीं तुजा जीव दोनदां वांचविला स्या उपकाराची ही अशी फेड केळीस काय ! विक्कार असो तुला. भोंगलाच्या थोर राजघराण्यांत उत्पन्न झालेल्या पुरुषाचे आज- पर्येत असे हात कोणींही बांधिले नाहींत. !' जीवनखान यास हे शब्द्‌ ऐकून थोडीशी लाज उत्पन्न झाली व त्यानें सिपरचे हात सोडिले व 600011, सक्त पहारा ठविला

(९९०११

न्यावे किंवा बाहेरून न्यावे. ल्यानें आपले मुख्य मंत्री बोलावून य्यांस तो प्रश्न विचारला, - तेव्हां कांहींनी झ्सें सांगितठें कॉ, “ दारास अशा दुःखद स्थितींत . शहरांतुनर्ठ नेळें तर त्याच्या योगानें राजकुलास कलंक ळागेठ इतके” /च नव्हे, तर दाराची ती दैन्यावस्था पाहून लोक १ केदा- चित्‌ बंडही करितील व लाला सोडवितील; ! ब क कट. मत असे पडलें कीं, “ त्याला आहे याच स्थितींत शहरांतून न्यावे, कारण त्याची ती स्थिति लोकांनीं पाहिली म्हणजे त्यांचे मनांत आपणाविषयी मोठी जरब बसेल व बादशाही अधिकार केवढा मोठा आहे, यार्चाही सांस कल्पना होईल. !! औरंगजेबाचेंही तसेंच मत असल्यामुळें शेवटी दारास शहरांतून न्यावे असे ठरले.

नंतर दारास एका हत्तीवर बांवून त्याचेजवळ य्याचा मुलगा सिपर यासही बांधठें. फक्त य्याचे मार्गे मांगास न बसवितां बहादुरखान नांवाचे एका सरदारास भे पवी जो दारा ज्याच्यावर भरजरी चित्रविचित्र वेलबटी काढलेली झळ घातठेली आहे, ज्याचें सामान सोनेरी मला. म्याचें आहे, ज्याच्यावर उत्कृष्ट रंगीत भव्य होदा ठेविळा आहे, ज्या हौद्यावर सोनेरी व रत्नखचित काम केलेठे आहे. ज्यावर उन्हाचा त्रास होऊ नये म्हणून एक विस्तीर्ण छत्री क भा, अशा लका किंवा पेगू येथील उंची जातीच्या उमद्या हत्तीवर से दिवशी जे नादान व क टा. गह ह ज्याचें सर्वांग चिखलाने लिडाबडून गेढे आहे र घड्या हत्तीवर बांधिळे होते. हार. गळ्यांत ८. मोठमोठ्या पाणीदार मोत्यांचा हार, किंवा डो रममाणे पागाट किंवा अं

वा अंगांत भरजरी पोषाख नसून त्याच्या 3५

(१११)

अंगांत एक जाडाभरडा मळकट कपडा, डोक्यास त्याच मासल्यारचें एक पागाटें, व त्याच्या सभांवार एखादा कंगाल सरनुष्यही वापरणार नाहीं असा एक जुन्यापुराण्या शालीचा फाटका तुकडा गुंडाळला होता. हायरे बिचाऱ्या दारा ! तुझी ती स्थिति ऐकून एखाद्या मांगाचेंही हृदय फाटून जाईल, मग ज्यांनीं ती प्रत्यक्ष पाहिळी असेल त्यांची काय अवस्था झाली असेल £ आपल्या वडील बंधूची इतको विटंबना करूनही जेव्हां औरंगजेबाची मनीषा तृप्त झाली नाहीं तेव्हां तो मांगाहूनही मांग असला पाहिज. असो.

दाराची वर सांगितलेल्या स्थितींत दिल्लीच्या प्रत्येक रस्त्यांतून धिंड काढ लागले, त्या वेळीं सवे दिछीशहर शोकसागरांत बुडून गेळें. बरनीर साहेब त्या वेळीं दिली येथे होते ते असं लिहितात कीं, “ दाराची धिंढ काढिली त्या वेळीं मी माझे दोन नोकर व कांहों रोही यांसह एका मोठ्या चोकांत घोड्यावर बसलेला होतों. रस्त्यांत लोकांची विलक्षण गर्दी उसळून गेली हाती, व जो तो दाराची शोच- नीय स्थिति पाहून दुःखाश्र गाळीत होता. प्रत्येक घरां- तून पुरुष, बायका, व मुलें दुःखाचे हंबरडे फोडीत होतीं, व ' त्यांच्या आकांताने सवे शहर गडबडून गेलें होते. दुष्ट जीवनखान हा दाराचे बाजूनें घोड्यावर बसून चालला होता. लोक त्याला एवढ्या मोठ्याने शिव्या देत होते कीं, त्यांच्या आरोळ्यांनीं कांटाळे बसत होते. कांहीं फकीर व इतर लोक यांर्नी त्याला खरोखरच दगडांनी मारिले. इतकें झाले तरी दारास मुक्त करण्याची कोणाची छाती झाली नाहीं. !' असो. दाराची वर सांगितल्याप्रमाणे धिंड काढ- ल्यावर त्याला त्याच्याच हैदराबाद नांवाच्या बागेत नेऊन कोंडून ठेविळे.

९७७०.)

वरोल कृत्यामुळे छाकांच्या मनावर झालेला परिणाम, जीवनखान याचे संबंधानें त्यांनीं व्यक्त केळेळा राग, त्यांस : दगडांना मारण्याचा त्यांचा प्रयत्न इत्यादि गोष्टी ओरंग- : जबास कळल्या, तेव्हां दि्लीतीळ लोक दारास सोडविण्या- करितां कदाचित्‌ बंड वगरे करितील, अशी त्यास मोठी भीति पडला, तेव्हां त्याने ताबडतोब दुसरा दरबार - भरविला, व त्यांत दारास ख्बाठेरच्या किळुयावर पाठवावे, किवा ल्यास ताबडतोब मारून टाकावे, या गोष्टीची चचा सुरू झाठी. कांहींचे मत असे पडे कों, इतक्या शेवटच्या उपायापर्यंत जाण्याचे कांहों कारण नाहीं. त्यास ग्वाठेरीस नेळें तरी कांहीएक बखेडा होणार नाहीं, फक्त त्याठा' - चांगल्या बदोबस्तानें पाठविळे म्हणजे पुरे आहे. दानिषमन्‌- खान याच व दाराचें पूर्वीपासून जरी वैमनस्य हाते, तरी . त्यानें दारास ठार मारणे या गोष्टीचा निरनिराळी कारणें दाखवून निषेध केळा. परंतु शेवटी दारास ठार मारावे. वयाचा पुत्र सिपर शेक यास मात्र ग्वाठेरच्या किलुयावर पाठवावे ' असेंच ठरठे, या वेळीं रोषनार बेगम हिने तिचा' : दारावर पूर्वापासून जो राग होता

*

काढून घेतला, तिनें दानिषमन्‌खान

'बेखान आन मूळचा । ज्र का करोत उ पणांतळा असून तेथे. तो. वेद

( १११)

र

शाहांन त्यांठा हंदरपार केळें होते. याला हकीम दाऊंद 'खान असें म्हणत असत. तो झहाजहान याचे वेळो काना कोपऱ्यांतच पडळेला होता; परंतु औरंगजेबाने त्याळा उमराव केळे होतं. तो दरबारांत उभा राहन मोव्यानें बाळला क, “ दारा अशा वेळीं जिवत राहून उपयोगी नाहो. त्याला ठार मारळें तरच राज्यांत आबादानी राहील 'राजकुलांतील पुरुंपाचां वध केल्यामळें जर कदाचित्‌ पाप छागत अंसंळ तर तं दुसऱ्या काणास न लागतां माज्ञे माथी पडो. ” दारास ठांर मारल्यावर थोडकेच दिवसांत त्याला त्याच्या वर उच्चारलेल्या शाब्दांवद्दळ चांठळेच प्रायाश्वित्त मिळाळें. एकां कामांत त्याच्यावर तोहोमत. येऊन आरं- गजेबाने त्याची सवे शहरभर धिंड काढिली, व त्यास ठार मारून टाकिळ. असो. शेवटीं वर सांगितल्याप्रमाणे दारांस 'ठार मारावे असा त्या दरबारांत कायमचा बेत ठरला आरगजबाने दाराचा वध करण्याचें काम नारिरं नांवाच्या एका खोजास सांगितलें होते; त्यां खोजास शहां- जहान यान विद्याभ्यास शिकवून विद्वान केलें होते. व लां विठ्ठत्तेचा लान दारास ठार मारून चांगला उपयोग करून घतला, विद्या शिकून ज्यांची मने संस्कृत झाळीं आहेत त्यांमध्ये अश्या प्रकारचे नरापसदा असतील कायं £ असें सांगतात को, दारानें कांहीं कारणावरून नाझिर यास वाइट रीतीनें वागविळे होतं, व त्याचे उटे काढण्याकारितां त्यानें हें मांगाचे कृत्य करण्याचें कब्रळ केळें होते. आप- णास विषप्रयोग करितीळ कों काय, अशी दारास मोठीं भाति पडळी होती. यामुळें तो आपलें अन्न फार चिकि- त्स॑न खात असे. एके दिवशी तो आपल्या मुलासह विस्तवावर शांगा भाजीत बसला होता, इतक्यांत नाझिर ब आणखी

५ १९४ ).

- चार मारेकरी साच्या खोलींत शिरले. त्यांना पहातांच द्वारा आपल्या मुलास गहिवरून म्हणाला “ बाळा ऱ्ह कोण आळे आहेत हें समजलास काय £ हे मांग आप- णांस ठार मारण्याकरितां आळे आहेत. ” असें म्हणून . तेथें जवळच एक लहानशी सुरी पडली होती, ती त्यानें हातांत घेतली. इतक्यांत एकानें लाच्या मुलास त्यांच्याजव- ळून ओढून घेतलें, व बाकीचे तिघे ल्या एकद्यावर येऊन पडले, व त्यांनो ल्यास जमिनीवर उतार्णे पाडून दाबून धरिठे, व नाझिर यानं येऊन दाराचे डोकें कापले. नंतर त्यानें तें लगेच औरंगजेबाकडे नेलें. - औरंगजेबने तें एका ताटांत ठेवून पाण्यानें स्वच्छ धुतले, ब तं दाराचेंच आहे अशी त्याची खातरी झाली, तेव्हां त्याला रड कोसळलें. ता दाराला उद्देशून हणाला “* हा दुर्दैवी मनुष्या ! तुझ्या नशीबींच असें होतें. असा प्रकार हयाचा प्रसंग मला पुन: न येवो. ” नंतर त्यानें तें इपाडून याच्या कबरॉत नेऊन पुरावें म्हणून आज्ञा कोडी. व ्यडोच डा ल 0 060903: 0. मी”

३ तारीस २ २आक्टोबरइ० स० १६५९ रोजी दाराचा वध केला. २ काटू यानें या संबंधाने असे लिहिलें आहे की

छ्थांत पाठवून दिली. पुढे ती पेटी सं म्हणाला कीं, 4 २

मासे पूर्वी शहाजहान माझे ळर लाट त्याच्या दुदवी शै राज्य हिरावून घेणाऱ्या

(११६ )

दाराच्या मुलीस त्याच दिवा जनानखान्यांत पाठवून दिळें. परंतु शहाजहान व बेगम साहिब यांनी तिला आप- णाकडे पाठवून द्यावे अशी औरंगजेबाची प्राथना केल्या- मुळें त्यानें पुढें तिला त्यांचेकडे पाठवून दिळें. दाराची पत्नी व सुठेमान व सिपर शेक यांची मातुश्री नांदिरा बेगम हिर्चे अंतःकरण निरनिराळ्या विपात्ति भोगाव्या लागल्यामुळे अगोदरच होरफळून गेळें होते. दारास कैद करून दिलीस चालविले, त्या वेळीं ती त्याचे बरोबर लाहोरापर्यंत होती. आपल्या प्रिय भर्ल्याचें व पुत्राचे पुढें काय होणार तें अगोदरच तिळा समजलें होते. शेवटीं जिवाचा वैताग येऊन तिनें लाहोर येथे असतां विष खाऊन आत्महत्या करून घेतली. दारास मारल्यावर सिपर शेक यास ग्वाले- रघ्या किलुयांत नेऊन ठेविलें. जीवनखान यास बोलावून त्यास औरंगजेबानें कांहीं बक्षिस व बकत्यारखान असा किताब देऊन घालवून दिलें. परंतु त्याच्या दुगाबाजी- बद्दळ त्यालाही वाटेतच प्रार्याश्वत्त मिळालें. तो आपलें बक्षिस घेऊन आपल्या मुलुखांत जात असतां वाटेंत त्याच्या- बर कांहीं लोकांनीं छापा घालून त्यास ठार मारून टाकिले.

( मागील प्ृष्ठावरून पुढें चालू. ) महत्माग्यच - समजलें पाहिजे. '' परंतु पेटी उघडून आंत दाराचे शिर त्याच्या नजरेस पडतांच तो जमिनीवर धाडकर निचेष्टित पडला, व बेगम साहेब हिनें तर आपल्या आवडत्या बंधूच्या शोकानें सर्व किल्ला दुणाणवून टाकिला. ''

१ कापीसान या संबंधानें असें लिहितो कीं, नाद्रा बेगम इच्यावर दुःखाचे पर्वत कोसळल्यामुळे ती अगोद्रच अतिशय *श्ञैराण झाली होती. तशांत जीवनसान थाचे मुठुसांत गेल्यावर तिला अमांशाचा आजार होऊन ती मरण पावळी, व तिला लाहोर येथे आणून मूठमाती दिली.

(९) त्या नीच मनुष्याला अंसे समजलें नाहीं कीं, जलमी राजे जरी आपला कायंभाग साध्य करून घेण्याकरितां दुसऱ्या लोकाँ- कडून पांहिजे तो गुन्हा करवितात, तरी त्या गुन्हगारांचा त नह्मा |तरस्कारच करीत असतात, व त्यांचें काम संपले म्हणज त्याच लोकांस ते राजे ठार मारून टाकतात कारण _ प्रसंग पडल्यास ते आपणावरही उलटून पडण्यास मागें उढ पहाणार नाहींत अशी त्यांची खातरी असते असो ठडाबक्कर येथीळ सुभेदाराने पृष्कळ दिवसपर्यंत ता किल्टा लढविळा, व मीर बाबाचे कां्हाएक चालं दिलें नाहा. परतु मदत येण्याचे सर्व मार्ग खुटल्यामुळ तो अगदी जर्रास आळा होता दारा यास केद करून ठड्ाबक्कर येथ भाणळड़ य़ा वेळीं याच्याकडून जबरदस्तीने भोरबाबायाने या कलदाराने किला खालीं करून द्यावा अशा अथाचा हुकूम घेतला होता. पटे या शूर किळेदाराच्या सर्वे अटी कढूळ केल्यावर त्यानें तो किल्ला मीर बाबा याचे स्वाधीन कळा. अशा शूर पुरुषास एकदां आपण पहाव, अशा उद्देशानें 'पुढ त्यास ओरंगजेबानें दिछास बोलाविले, व तो आपल्यां शिळक राहिलेल्या शर शिपायांसह लाहोर येथे आला परतु त्या ठिकःणीं औरंगजेबाचा सरदार कर्लाल्लाखान याने त्यांच्यावर अकस्मात्‌ हलला करून त्या सर्वांची कत्तळ “केली. त्या शर पुरुषास अश्या दगाबाजीने ठार मारण्याचे कारण आरंगजेबास भटल्यावर त्याचे मनांत श्रानगर यथ सुठेमान यास जाऊन मिळावे असे हात, व त्यामुळ आरंगजेबाने त्यास अशा कपटाने ठार भारून टाकलं, असे दिळे आहे आतां दाराच्या कुलांपेकीं फक्त सुल्मान काय तो शिलक गशाहला होता भ्रतनगरचा राजा घेयांचा परा व

अ ( ११७ )

वचनाचा धड असता, तर सुलेमान औरंगजेबाचे हाती कर्षींच लागला नसतां. परंतु जयसिंगाचें त्या राजाबरोबर चाललेले कारस्थान, त्यास औरंगजेबाची वारंवार जाणारी धम- कौरची पत्रे, दाराच्या वघाचे दुःखदायक वतेमान, ब ओरं- गजेबाच्या चिथावणीअरून त्याच्याशीं लढाई करावी म्हणून त्याच्या आसपासच्या राजांनी केलेली उचल, इत्यादि कार- णांमुळें त्याचा पूर्वीचा निश्चय डळमळला, व लाच्या वृरत्तीत . फरक पडला. सुलेमान याचे लक्ष्यांत ती गोष्ट येतांच तो. तिबेटांत जाण्याकरितां तेथून निघाला. परंतु वाटेंत श्रीन- . गरच्या राजाच्या मुलाने त्याच्यावर अकस्मात्‌ छापा घाळून त्याला मोठा वार केला, व लास केद करून दिलीस ओरंगजेबाकडे पाठवून दिलें. ओरंगजेबानें त्यास प्रथमतः मराद याच्याप्रमाणंच सेलीमगड येथें केदेंत ठेविलें. . पूर्वा दाराचा वध केला त्या वेळीं आपली खातरी करून घेण्याकरितां . ज्याप्रमाणे ओरंगजेबानें . दाराचें डोके - आपणा समोर आणविलळे होतें, त्याचप्रमाणें लानें ह्या वेळीं सळेमान यासही भरदरबारांत आणविळें. बरनीर..साहेब” असे लिहितात कौ, “ ला दिवर्शी मा सवतः तो प्रसंग पाहण्या- . करितां गेलो होतो, ज्या दिवाणखान्यांत उमराव लोक बसले 'होत तेथें त्या राजपुत्रास आणण्यापूर्वी त्याच्या पायां- तीळ शंखला काढल्या होत्या. त्याचे हातांत मात्र रुप्याच्या : बेड्या. होत्या. त्या शूर व सुंदर राजपुत्रास पाहन दरबारांतीळ पुष्कळ लोकांचें नेत्र अश्रूर्नी भरून आले. त्या वेळीं पुष्कळ उमराव लोकांच्या स्त्रियाही तो दःखप्रद प्रसंग पाहण्या- करितां चिकाचे पडद्यांत येऊन बसल्या होत्या. राजपुत्रास पाहतांच त्याही रड ठागल्या. आपणालाही ला गाष्टीचे अतिशय दु;ख झाळ आहे अस आरंगजेबाने त्या वेळी

९ "९१८३१

दाखविले. तो मोठ्या ग्हिवरानें सुठेमान यास म्हणाळा, “ मुला ! तू आपळें भन शांत कर, भिऊं नको, तुला माझ्याकडून काडी इतकीही इजा पोहोचणार नाहीं. मी तुळा फार ममतेने वागवीन. परमेश्वर फार थोर आहे; त्याच्यावर हवाला ठेव म्हणजे झालें. तुझ्या पित्यास मार- ण्यार्चे कारण मुसलमानी धर्माचा त्याग करून तो पाखंडी बनला होता. ? नंतर त्यानें लवून औरंगजेबास सल्लाम केला, व मोठ्या धीमेपणानें तो त्यास म्हणाला, “ काका | मळा विष देऊन ठार मारण्याचा जर आपला बेत असेल तर मी आपली विनांते करितों कौ, मळा आतांचे आतां ठार मारून टाकाव्रें असा आपण हुकूम कराल तर मी आयला फार आभारी होईन. 7 त्यावर ओरंगजेबानें त्यास अभे सांगि- तळे कॉ, “ तुळा कोणीही विष देणार नाहीं; तूं अगदीं निर्धास्त रहा, ” नंतर सुठेमान यानें ल्यास पुनः लवून सलाम केला. पुढें औरंगजेबाने ता पूर्वी श्रीनगर येथें जात असतां दिळावरखान याच्या लोकांनीं त्याचा एक मोहोरांनीं भर- लेला हत्ती त्याच्यावर छापा घालून परत आणला होता, त्या संबंधाने कांहीं प्रश्न करून त्याळा दरबारांतन घेऊन जावें म्हणून आज्ञा केली. ? दुसेर दिवशी औरंगजेबाने त्याठा ग्वाळेर्रस पाठवून दिलें. नेतर कांहीं दिवसांनीं औरंगजेबानें सुलेमान व सतिपर शेक यांस विषप्रयोग करून ठार मारून टाकिले. !?(इ० स० १६६९० ). अशा रीतीनें दाराच्या कुलाचा संहार झाल्यावर औरंगजेब शनी महाराजांची दृष्टि मुराद याजकडे गेली, त्यानें मुराद याचा वध फारच चमत्कारिक रीर्तानें करविला. जरी तो कैदेत होता तरी त्याचेवर लोकांची फारच प्रीति होती, व ते त्याच्या पेय, शोय, साहस, इत्यादि गुणांवर वारंवार कवने करून तीं मोठ्या

( ११९ )

प्रेमानें गात बसत. तेव्हां लोक कदाचित्‌ त्याठा सोडवि- ण्याकारेतां बेड करितील कां काय, अशी औरंगजेबास मोठी भीति बसली. त्याला असें वाटलें कीं, विषप्रयोग करून त्याला गुपचिप ठार मारून टाकिले, तर तो.मेळा अशी लोकांची खातरी होणार नाहीं; तेव्हां कांहीं तरी व्यूह रचून सर्वे लोकांसमक्ष त्याला देहांतप्रायाचित्त द्यावें हे बरें. त्याचा प्रकार असा:---

पूर्वा मुराद गुजराथेंत लढाईची 'जंगी तयारी करीत असतां त्यानें अमदाबाद येथील अल्ली नांकी नांवाच्या एका श्रीमान सय्यदास ठार मारून त्याची संपत्ति लटली हाती. त्याच्या मुलांस औरंगजेबाने भर देऊन त्यांच्या कडून दरबारांत अशी फिर्यौद आणविली कीं, “ मुराद यानें आमचे पित्यास विनाकारणं ठार मारिळें आहे, याक- रितां त्याच्या मोबदला आम्हांस मुराद याचें शीर मिळालें पाहिजे. ” दरबारांतील एकाही उमरावास या फिर्यादीच्या विरुद्ध चकार शब्दही काढतां येईना. एक तर तो सय्यद होता, दुसरं मुराद याने लाला विनाकारण ठार मारिले होते, व तिसरे औरंगजेबाच्या 'चिथावणीवरून ती फिर्याद दरबारांत आळी आहे, ही गोष्ट त्यांस माहीत होती: चौक- शीच्या अंती औरंगजेबानें फियां्दाचे मागणें कबळ करून “ पुराद याचा वध करून त्याचें डोके हा हुकूम नेणा- रांचे स्वाधीन करावें / असां हुकूम देऊन त्यांना ग्वाठेरच्या किलेदाराकडे पाठवून दिलें; व अशा निंद्य रीतीनें मुराद ५ सव्यद्‌ हे महंमदाचे वशज असल्यामुळें त्यांना इतर मसड- -. मान लोक फार पवित्र समजतात,

( १२०९

याचा वध केल्यावर त्याने त्याच्या एकुलत्या एक पत्रास विषप्रयोग करून आपल्या वाटेतून काढून टाकिले आतां औरंगजेबाचे बंधूैपकीं फक्त सजा काय त शिलक राहिला होता. परंतु मीर जुमला यास आरंगजेः - वाखखार कुमक पाठवीत असल्यामळ॑थोडकेच वेळांत सजाचे सभावार ऑरंगजबाच्या सेन्याचा गराडा पडला शेवटां अशा अवाढव्य सेन्या्शी टक्कर देण्याची त्यार्च शक्ति नसल्यामुळे ता ढाका येथें पळन गेला. आत सुजाचा शेवट व त्याच्याबरोबर आमच्या शे(कपर्यवसार्य ' कथानकाचाही शेवट फार जवळ आला आहे सुजा याचजवळ गळवतं नसल्यामळें व कोणाच आश्रय ध्यावा तं माहीत नसल्यामळें त्याने आपला वडीर मुलगा सुलतान बृंको यास आराकानच्या राजाकडे पाठ निळ, ब “ आम्हांस तुम्ही थोडा वेळ आश्रय देऊन ग्रोख येथे जाण्यास गलबते द्याळ काय ? ! म्हणन विचारिठें त्याच मनांत मोखा येथे गेल्यावर तेथन सक्कस जाऊन र नतर तुकत्थान अगर इराण या दोहोपेकी कोणत्या तर्र १ न कापासान याने मु॥द॒ याच्यावर केलल्या फियादांचा वृत्तांर अगदी निराळा दिला आहे. तो म्हणतो की, अल्ली ना को याच्या दोर पुत्नांपकीं वडाल पत्नाने मराद्‌ याचे विरुद्ध वर सागतलल्या प्रकारच ॥फेयाद्‌ आणण्याचे नाकारिलें; धाकटा मात्र ओरंगजेबाच्या स्नेह 'मडळाच्या शिकवणी वरून तशी फियांद्‌ आणण्यास कबूल काला, < तवढ्या मुछूयावरून भोरंगजेबानें मुराद्‌ याचा वध केला. मुराद्‌ यार “मारल्यावर औरंगजेबाने अल्ली नाकीच्या थोरल्या पुत्नानें तशा प्रका .रंची फिर्याद क्ररण्याचें नाकबल केलें होतें म्हणन त्यास मोठें बक्षीर काटू नामक ग्रंथकार असें म्हणतो कीं, औरंगजेबानें आपर सासगीचे कांहीं शिपाई ठोक पाठवन दिले व त्यांच्याकडून मुरार गात तपदुश करवून मारून टाकिले, (३० स, १६६२ /

कव्हा आळी

९४५५१५१),

देशांत जावें असें होतें. ल्या राजानें मोठ्या आनंदानें सुजास आश्रय देण्याचें कवूळ केळे, व बँकी याच्याबशेवर त्यान आपलीं कांहीं गळबते पाठवन दिलीं. नंतर सजा आपळे कुटुंबासह आराकान यथे आठा. परंत त्यास तथ येऊन बरेच महिने झाळे तरी तो राजा त्यास मोखा येथे जाण्याकरितां गळ्बतें देईना. सजाजवळ अद्यापि

पुष्कळ संपांत्त होती, तेव्हां तिचा लोभ सटन लया

राजानें यास गलबते दिलीं नसावी असे वाटते. खुजा लास भठावयास गेलो नाहीं, या गोष्टीमळेंही साळा सुजाचा फार राग आला होता. पुढें सञञानें आपला पत्र सुठतान बृका याच्याबरांबर मोठा नजराणा देऊन लास राजवाड्यांत पाठवून दिले; तेव्हां भोखां येथे जाण्याकारितां जा गलबते देण्याचे राजानं सुजास वचन दिलें होते, ता कघधा देणार, म्हणून त्यास बंकीनें विचारिछे परतु राजाने ला वेळां लास कांहींच उत्तर दिलें नाहा. पुढं पांच सहा दिवसांनीं ला राजानें, “ तमच्या मुलीशी मळा टन कतेब्य आहे, तरं तम्ही ती मला दण्यास कबूळ आहां किंवा नाहीं १” म्हणन सुजास विचारिळलें. परंतु सजानें ती गोष्ट नाकबठ केली. ल्ामुळें राजास त्याचा फार राग आठा, व सुजा माठ्या सकटांत पडळा. शेवटीं मरतां भरतां तरी हातपाय हालवावे, असा विचार करून लाने एक भयंकर धाडसाचें कृुल करण्याचा निश्चय केला आराकानच्या राजाच्या पदरीं बरच मसळमान लोक होते लांना बशा करून घेऊन ल्यांच्या मदतीनें राजवाड्यावर हछा करून सवध राजकुलाचा संहार.करावा, व सवरा नकळाचा,न्तहार*करांवा, व. आरा भ्हें आध आरवर्तानचे नेक्रत्य कोपऱ्यावर आहे

(२११२/)

कानची गादी आपण बळकावावी, असं लांचे मनांत आलें. सजाचें मन शांत असते, तर लाने अशा प्रकारचा वाऱ्याची मोट बांधण्याचा प्रयत्न केळा नसता. परंतु त्याच्यावर ओढवलेल्या संकटांमुळे तो इतका गोंधळून गेळा होता कौ, आपण काय करितों याचें लास भान उरलें नव्हतं. पुढें वर सांगितळेळा बार उडविण्याकरितां लाने जो दिवस नेमिळा होता, त्याचे आदळले दिवश्लींच त्याचा बेत बाहर फुटला, व त्यामळ त्याच्या सवे कटबाच्या प्राणावर येऊन बेतली. नेतर पेंगू येथे पळन जावें असा बेत करून ता रातोरात आपले कुटुंब धेऊन निघाला. परत चोवीस तासांचे आंतच लास आराकानच्या राजाच्या लोकांनी गाठल, व दाघांमध्ये भयंकर मारामारी सरू झाली. खजा जिवावर उदार होऊन लढला व लाने आपटेपुढें आराकानी लोकांच्या प्रेतांचा ढीग पाडला. परंत ते ठोक पुष्कळ असल्यामळे शबटीं सजास तेथून पळून जावे छागळ, सुठतान बंकी सुजाचे मागें बरेच अंतरावर होता ताहा एखाद्या सिंहकिज्ञाराप्रमाणे लढला. लानेंही पांचप- नास आराकानी लोकांस ठार मारिळें. परंत त्याच्या अगावर चाहाकडून दगडांचा एकसारखा वषोब होत हाता, यामुळ याचें सर्वोग रक्तवंबाळ होऊन गळे, व रबट। हतवीये होऊन तो खालीं पडला. पढें आराकानी डाकांना तो, तांचे दोघे बंध, त्याची आह व त्याच्या बाहणा या सर्वास केद केळे, व त्यांस परत आणन राजाचे स्वाधांन कले सुजाच संबघाने असं म्हणतात का, र्ता पळून गेढा तो एका टेकडीवर .जाऊन पाहोंचळा. इतर कयात त्याच्या डोक्यांत एक दगड येऊन बसला, त्यामळे ता धाडकर खालीं पडळा, ला. वेळीं लाचेबरोबर

(॥५९३६.)

एंक खोजा, एक बाई, व दुसरे दोन इसम इतका मंडळी होती. सुजा दगड लागून खालीं पडल्यावर त्याच्या खाजारू त्याची जखम बांधळी, व तो सावध झाल्यावर ती सव माणस दाट जगलात पळून गला ९ इ० स० ९ ध्‌ प ० ी

सजाचे शेवटचे प्रयाणांचे संबेधान तीन चार निरान- राळे लेख सांपडतात. क्रोणी असं हणतात काँ, सुजाची व आराकानी लोकांची मारामारी झाली तात ता मरून पडला: कोणी म्हणतात कीं, पेगूच्या राजाने लास दान गलबते दिलीं, व त्यांत बसून तो सुरतेवरून मक्कस गाठा कोणी म्हणतात कौ, तो प्रथमतः इराणास .गला, व तेथन कंदाहार येथें येऊन त्यानें काबुलावर स्वास करण्याकरितां मोठी जंगी तयारी केली होती; व कोणा अस म्हणतात कीं, आराकानच्या रानांत पळून गेल्यानंतर अरण्यांत तो व्याघ्रसिहादि (हिसत पशूंच्या भक्ष्यस्थानी पडला. परु बरनौीर साहेब यांस ल्या वेळीं आराकान येथून एका डच मनुष्याचे पत्र आलें होतें; त्यांत * सुजा पळून जात असतां मारळा गेळा ! असें लिहिलें होते अस ते लाहतात दिवाय सजाचे कांहीं खोजे बरनीर साहेबांस भटळ त्यांनींही त्यांस तो मारामारीत पडला असेंच सांगितळें. या कारणांवरून वररीळ गोष्टींपैकी पहिळीच गोष्ट विशेष संभवनीय दसत

संजाचे कुटुंबांतील मनुष्यांस केद करून परत आण- ल्यावर कांहीं दिवस आराकानच्या राजान त्यास फार क्रूर- तेने बागविळें. पुढें सुजाचे वडाळ मुलाशा त्या राजानं लमन केलें, व तेव्हांपासून त्यांना तो चांगल्या रीतान बागवं लागला. परंतु पूर्वा सुजान ज्या मसलमान लटो- कांस वरा केलें. होत, त्यांच्या मनांत आ[राकानचे राजास ठार मारण्याचा बेत अद्यांप घाळतच होता;

( १ २४५)

तयाना सुलतान बंकोचे कांही लोक अनकळ झाडे हात. पुढ ज्या दिवर्शा ते॑ कृत्य करण्याचा त्यांनी नश्वय केळा हाता, त्याच दिवशी त्यांच्यांतीळ एकानें दारू- “या तारत त गुप्त कारस्थान फोडून टाकळे. राजास ती बातमा समजळी तेव्हां सुजाच्या कुटंबाचा त्यास इतका राग आढा का, त्यानं लया सर्व माणसांस ठार मारून टाकावे असा हुकूम केला, सुजाच्या ज्या मठीशीं ल्या राजानं लग्न कळ होत, ती गरोदर होती तरी तिलाही त्या नराधमाने ठार मारून टाकलें; सुलतान बंकी व त्याचे दोन भाऊ यांचो कुऱ्हाडीने डोकी 'तोडन टाकिडी व इतर वाया माणसांस निरानिराळ्या खोल्यांत कोंडन व त्यांचे अन्नपाणी बद करून त्यांचे जाव घेतछे

अशा रीतीने शहाजहान याचे मठांत रा यप्राप्तीच्या . अत्नावर ढोभामुळे जं युद्ध सरू झाडें होत, लाचा शेवट झाला. हें युद्ध ३० सढ ९ ९५६ पासून इ० स० १९९१ पर्यंत चाल्ले होते. व त्यांत आरंगजेबानें “याचा ज्यांचा हणून गादीवर हक्क पाहाचण्यासारखा होता, त्या सर्वोस ठार मारून व आपला बाप शहा- जहान यास केदंत टाकन दलाचा गादी बळकाविली. वरील पांच वर्षांच्या हंक कतांवरून . आमच्या मानभावी फाकेरांची ऊर्फ आररगजेबाची व आमच्या वाचकांची

७१2222240९ ८) 49 > 40 4000404004 *ि्ेकिदी विकि विे को वकि को 4449 4 हु

राजपुत्र ओरंगजेब. २ है

_ -. . 1)

राज्यारोहण. जॅन्म.. [२१ जुले इः स १६९७ ट्या इ.स. १९ २१८. ०० कड इ.स. १७०७.

_)ा ट्र र न

>>>: ५०४ '!::':!::!! अळळळऊष्क कळकळ जब््छऊ ल्ऊछच् कळच्कण ष्ण फकष्क

अ्लळणब्कजष्क्ाळयष्णप्णच्कक -्र्ल्न्न्न्न्ञ्ब््न्न्ज्््श्ला जक््छकप््यळ पक्का

औरंगजेब बादशाहाचें चरित्र, प उत्तरभाग.

हा ग्रंथ,

चिंतामण गंगाधर गोगटे,

५ छत्रपति थोरले शाहूमहाराज यांचे चरित्र व : बाळाजी विश्वनाथ पेशवे यांचे चरित्र या पुस्तकांचे कते;

यानीं लिहिला.

॥

तो पुणं येथ

सदाशिव पेठेत * इंदिरा छापसान्यांत छापिला.

>>>

शके १८१८.-सन १८९१.

किमत १ रुपया.

( ह्या ग्रंथासंबंधी सर्व हक कर्त्यांने भापणाकडे ठेविले आहेत, )

श्रीमंत रॉजराजेश्वेर सयाजीराव महाराज गायकवाड;

र

जी. सी. एस्‌. आय्‌., सेनाखासखेळ समशेरबहादर, > ह क ल ह बडोदें राज्याचे अधिपाते, यांचे, परम थोर औदार्य, असामान्य गुणग्राहकत्व, आणि विद्योषैकरून आपल्या प्रजेच्या कल्याणाविषयीं व शिक्षणाविषयी अश्रांत परिश्रम, व देशा- भाषेच्या उन्नतीकारितां पराकाष्ठेची कळ- कळ, इत्यादि अनेक सद्दुण सनांत आणून त्यांच्या परवानगीने . हा ग्रंथ, | »२£ २१% (४ (व त्यांचे सेवेशीं परमादरपूवक अपण केला असे. हारांजांचा नम्र सेवक

ग्रंथकती.

प्रस्तावना.

चती ही.

हा ग्रेथ बरनीर, एळूफिन्स्टन, ग्रांट डफ, कौन, टॉड, डइ० हंटर इत्याद इतिहासकारांचे इंग्रजी ग्रंथ व काव्ये- तिहाससंग्रह, लोकाहेतवार्दाचे छेख, इत्यादि मराठी ग्रंथ यांचे आधाराने लिहिला आहे.

ओरेंगजेबाच्या पुष्कळ वषांच्या कारकीदीत लानें केळेल्या बऱ्यावाइंट गोष्टी, त्यानें राजनीतींत केलेले प्रमाद, त्यानें हिंदु लोकांचा केळेला छल व लांनीं केलेला प्रती- कार, त्यानें केळेल्या चुक्यांचा योग्य फायदा घेऊन छत्र- पति शिवाजी महारांज यांनीं घातलेला मराठी राज्याचो खंत्रीर पाया, मोंगळांचे राज्यास ठागळेळी उतरती कळा, ओरंगजेत्राचा पडता काळ, मराठ्यांचा उदय, इत्यादि गोष्टींचे या पुस्तकांत यथाशक्ति विवेचन केळे आहे.

ह्या पस्तकास * औरंगजेब वादश्याहाचें चरिंत्र-- उत्तरभाग * असें जरी नांव दिळ॑ आहे, तरी ला बादशा- हाचे वास्तविक सर्वे चरित्र याच भागांत आळे असून पर्यभाग हें या संबंधाचे एक उपोद्वातरूप प्रकरण आहे

असे म्हटलें तरी चाठेल १ या चरित्राचा हा उत्तरभाग इतका ठोकर प्रसिद्ध झाला

1222.

७२.)

नसता. परंतु गेल्या नवंवर महिन्यांत श्रीमंत रांजरांजेश्वर : सयाजाराव महाराज गायकवाड, जी. सी. एस्‌. आय॒ संनाखासखेळ समशेरबहादर, यांची स्वारी पण मक्कामीं आली होती तेव्हां यां चरित्रांचा पूवभाग लांचे अवलोकनांत आला, व त्या वेळा हा संपूर्ण ग्रंथ प्रसिद्ध करण्याविषयी त्याना मठा स्वदस्तुरचा ठेखी हकूम दिला, त्यांमुळेंच हो भाग मढा इतका ठोकर छापून प्रसिद्ध करतां. आला; तेव्हां याचें सर्वे श्रय श्रीमंत महाराज सरकार यांसच दिले पाहिजे

आजकाळ आमचे एकंदर राजेरजवाडे पाहं गेले तरं त्या सवात, मराठी भाषेत होणाऱ्या हजारों ग्रेंथांस आपंलां उदार आश्रय देऊन, व स्वतः पुष्कळ उपयुक्त ग्रेथ प्रसिद्ध करून या भाषेत उपयुक्त ज्ञानाचा सांठा करून तिढा ऊजित दशेस आणण्याचे अललंत स्तुल काम एक फक्त बडोदे सरकारच करीत आहे, असे म्हटळें तर कवळ धाडस होईळ असे वाटत नाहीं

बडादू सरकारानें आजपर्यंत प्रसिद्ध केलेल्या ग्रेथ- नरवखून श्री, सरकार सयांजीराव महाराज यांस ऐतेहासिक रथाची विशेष अभिराचे आहे असें दिसतें. यांनी ग्रेथकर्य़ास दिलेल्या आपल्या पत्रांत त अस लिहितात कॉ. « ऐतिहासेक पस्तके कोण- भाह्ये देशास विशेष उपयोगाची असतात. हिंदुस्था- नास तीं तर फारच महत्त्वाची आहेत. ! बरील दोन साळाच्या ससतेबदल ज्यास्त कांहीं लिहिलें पाहिजे असें वाटत

(२६

नाहीं. याकरितां आमचे इतर राजेरजवाडेही बडोदें सरकारा- प्रमाणें, मराठी भाषेंत निरनिराळ्या विषयांवर उप- युक्त ग्रंथ, व विशेषतः आमच्या हिंदुस्थानच्या संबंधाचे ऐतिहासिक ग्रंथ, यांस उत्तेजन देऊन स्वभाषेस तिच्या मनाप्रमाणें वस्राभरणें घाळून तिचें कोड पुरवितीळ, व या कामी त्या सरकारानें घालून दिंठेल्या स्तुथ मार्गाचे अवलंबन करि्ताळ अशी आशा आहे.

हें चरित्र अपेण करण्याविषयी श्रीमंत सरकार सयाजी-

राव महाराज यांनीं आपली परवानगी दिली याबद्दल ग्रेथकर्ता त्यांचा अतिराय आभारी आहे. ग्रेथप्रकाशनाचे कामीं आमचे मित्र रा० रा० हारि कृष्ण दामळे यांनी वेळोवेळी काही उपयुक्त सूचना केल्या यांबद्दल ग्रेथकर्ता लांचाही फार आभारी आहे. चिंतामण गंगाधर गोगटे.

रश ' | | 1 त ह 4 ।

२) 11

> 4-4 चा औरंगजेब बादशाहाचें चरित्र.

उत्तरभागं,

प्रकरण पहिलं.

>-"""००१०२३००->-

उपोद्वात-

औरंगजेबाचे जन्म च त्याची बालवयांतील ह॒कीकत.--त्याचें शिक्षण.-त्याची दृक्षिणच्या खुभेदारीवर प्रथमतः नेमणक.-झाहा- जहान त्यास बल्क व बद्‌कशान प्रांत हे घेण्याकारेतां पाठवून देतो, व त्या स्वारीची हकौकत.-छाहाजहान त्यास कंदाहार प्रांत घेण्या- कारेतां पाठवून देतो.-वर सांगितलेल्या मोहिमांपासून झालेला औरंगजेबाचा फायदा.-शाहाजहान आपल्या पत्रांस निरानेराळ्या खभ्यांवर पाठवून देतो.-तो अजारी पडतो.-त्याच्या पुत्रांत जी लढाई ज्ाली तिचा शेवट

दिल्लीचा जगाहरिख्यात बादशाहा अलमगीर (जगज्जेता ) ऊफ ओरंगजेबयाचे जन्म ता० ४ नवंबर इ०स० १६ १८

१ या ग्रंथाचे पूर्वभागास “ औरंगजेब बादशाहाचें चारित्र, पूवभाग !' असे नांव दिलें आहे, तरी या बाद्शाहाचें वास्तविक चरित्र या उत्तरभागांतच आलेलें आहे. पूर्वभाग हें याच्या संबंधाचें एक निराळेंच प्रकरण आहे, असें म्हटल्यास हरकत नाहीं.

२ हा सन डा० हेटर यांच्या ग्रंथाच्या आधारानें दिला आहे. बरनीर साहेबांनी औरंगजेबइ०स ०१६१९ त जन्मला असं आपल्या ग्रंथांत दिले आहे, व॒ या ग्रंथाच्या पूर्वभागांत तोच सन दिठेला आहे.

(२४)

रोजी माळवा प्रांताच्या सीमेवर वडोदें व उनी यांचे दरम्यान दूध. या गांबीं झाल. त्या वेळीं अकवर बादशा- हांचा पत्र जहांगीर हा दिछीच्या तख्तातर असून लाचा पत्र व आमच्या चरित्रनांयकाचा पिता शहाजहान हा दाक्ष- णच्या सभेदारीवर होता. इ० स० १६२१ त शहाज यानें आपल्या पिल्यांविरुद्ध बंड केल्यामुळ, त्यास तेळगण प्रांतांत पळुन जावें. लागळें. पुढें ता आपल्या , पत्यास ठारण गेळा, तेव्हां जहांगीर याने ल्याला पुन दाक्षिणची सुभेदारी दिळी, परंतु. त्यास ल्या वेळा त्याचा ज्येष्ठ पुत्र दारा व तृतीय पुत्र आरंगजेबर या दोघास जहांगीर या ज- कडे ओलीदाखळ पाठवावें लागळें. ला वेळो आराज- बारचे वय फक्त ६ वर्षांचे होते. पुढे दान वर्षेपर्यंत तो दरजहान राणीच्या ताव्यांत एखाद्या कैद्याप्रमाणे हाता. लाच्या वाळवयांतीळ हकीकत फारशी उपलब्ध नाही. ३० स ० १६२७ त शहाजहान दिल्याच्या तख्तावर बसल्यामुळे औरंगजेबाची नृरजहान हिच्या केळदून मतक्तता झाल त्यावेळीं ल्याचें वय सुमार नऊ वत्राच होतें. पुढें तो सतरा वर्षांचा होईपर्यंत व्यांचे संबबाने काहा माहिती मिळत नाहीं. तो सतरा वर्षांचा झाल्यावर, णजेइ०स०१६११२६ शुहाजहान बादशाहाने त्यास प्रथमत टाक्षिणच्या सुभे- “दोरीवर नेमिळें. परंतु त्यास ला वळा राज्यकारभाराचें मुळींच

ज्ञान नसून तो फक्त नांवाचा सुभदार तट या

औरंगजेबास वाळपणीं अगद साधारण प्रतीचे शिक्षण मिळालें त्याळा कुराण सुखोद्वत यंत. हात, ब्‌ आरंत्री व फारशी या भाषांचे फार चांगळें ज्ञान हाळ होतेः; तसेच तो फारशी भाषत उत्कृष्ट ' बेत *. म्हणज कवने चीत असे. औरंगजेव मोठा झाल्यावर - लास आपल्याला

९६2)

छहानपणीं*वरिष्ठ प्रतीचं शिक्षण मिळाळ नाहा म्हणून फार वाइट वाटत असे

औरंगाजवास प्रथमतः दक्षिणच्या सुभदारवर नेमिळे त्या वेळीं त्यास राज्यकारभार चँचालविण्याचे फारस -क्ञान नव्हतें हें खरे; पण तो अतिरऱय हूड, चपळ, व वुद्रिमान्‌ . असल्यामुळें, व अल्प, वयांत एवढा मांठा अधिकार व्यास ग्रात्त झाल्यामळें, त्याच्या मनांत हळू हळू महत्त्वाकाध्िच वारे शिरू ठागळे. आपण या जगांत कांहीं तरी महत्त्वाची कामगिरी बजाविण्याकरितां निमाण झाला आहा, अशी त्याचीं लहानपणापासून समजत झाली होती; व पुढ लाच अनावर मनांत कल्पनेचे अचाट तरंग उत्पन होऊन त्यानं | री. मोठमोठीं कारस्थाने केडीं, त्यांना तरी ही वर सांगेत- लॅळी समजतच कारणीभत झालेली होती. पुढ लाचे मनांत काय आलें असेल ते असो; परंतु ३० स० १६४३२ त म्हणजे आपल्या वयाच्या सुमारे पंचविसाव्या वर्षा, ता प्रपंचाचा त्याग करून परमाथांत शिरला, व पश्चिमघाटांत एका एकांतस्थळीं परमेश्वराची ध्यानधारणा करण्याकरिता जाऊन बसला. आपण कोणतही कृत्य केळं, तरी लास पारमार्थिक रूप येऊन ल्यावर लोकांचा विश्वास बसावा व आपणाविषयां ल्यांचे मनांत पूज्यबुद्धि उत्पन व्हावा, असा कावा साधण्याकारितां ओरंगजबाने बुद्धिपुरस्सर ह कुत्य केळे हाते, असे पुष्कळ इतिहासकत्यांचे मत आहे शहाजहान यास ही गोष्ट कळला, तेव्हा त्याला आ[रंग- जञेबाचा अतिशय राग आला. त्याने त्याचा तनखा बद केला, त्याची पदवी काढून घेतलो, त्याची चाजवस्त जप्त केली, व दक्षिणच्या सुभेदारीवरून लास दूर कळ, पुढ समारे एक वर्षे झाल्यावर त्यान ती परमाथेद्यात्त टाकून

(429)

दिल्ली, व तो पुनः प्रपंचांत शिरला. नंतर शहाजहान यानें यास गुजराथच्या सुभेदारीवर नेमिले. यानंतर शहाजहान याचे कारकोर्दीत ज्या लढाया झाल्या, यांत औरंगजेब पख असून, यांत याचे शोर्य, धाडस, मनोनिग्रह, धूतता इत्यादि गुणांविषयीं त्याची फार प्रसिद्धि झाठी. इ० स० १९४७ च्या फेब्रुवारी महिन्यांत शहाजहान बादशाहानें थाच्या हाताखालीं पंधरा हजार पायदळ, दहा हजार स्वार, ब शिवाय मोठा तोफखाना देऊन त्यास हिंदुकूर प्वे- ताच्या वायव्येस बल्क व बदकशान या प्रांतांत मांगळांचा कायमचा अंमळ बसविण्याकारितां पाठवून दिलें. हे प्रांत ३० स० १६४६५ त मुराद व अललीमर्दान नांवाचा सरदार यांनीं उसंबेग किंवा तार्तार ढोकांकडून घेतले होते. परंतु “या बळा मांगळांचा तेथें चांगलासा अंमळ बसला नव्हता. वरील प्रांत हिंदुस्थानापासून फार दूर व केवळ डोंग- शळ असून मध्यंतरी हिंदुकूश पर्वत असल्यामुळें ब हिंवा- ळ्यांत या प्रदेशांत अतिशय बर्फ पडत असल्यामुळें तिकडे जातां येत नसे; त्याचप्रमाणें तिकडील बेबंद लोकांच्या निरनिराळ्या टोळ्या ल्या मुल्खास वारंवार अतिठाय त्रास देत असत; या सर्व गोष्टी मनांत आणून लढाईचे भरीस न पडतां ओरंगजेबानें मोठ्या शहाणपणानें उसेबेगच्या राजाशी तह केढा, व अशा रीतीने रक्तपात न करितां युक्तीने आपला कार्यभाग उरकून घेऊन ता ऐन हिंवा- ळ्याच्या तोंडीं हिंदुस्थानांत परत येण्याकरितां निघाला. परंतु वाटेंत त्याचे फार हाळ झाळे; तिकडील डोंगरांतीळ डटारू ळोक याच्या सैन्यासभोंवार विरव्या बाळं लागले; त त्याच्या पिछाडीवर छापे "र छापे घाडून जो कोणी त्यांचे हाती जो कोणी त्यांचे हातीं १ तातंरी देशास पूर्वी उसवेग असे म्हणत असत,

५७४७) क

हांगे, ल्यास कापून टाकूं लागळे; त्यांनीं त्याच्या सैन्यॉ- पैकीं पुष्कळ शर रजप्रत लोकांस ठार मारिले; लाचे जें सामानसमान त्यांस मिळे तं उंच उंच कड्यांव- रून ते खालीं ढकलून देऊं लागले; हजारी नांवाचे डांगरी लोक घाटांतीळ अरुंद वाटांत छपून बसून त्याला अतिशय त्रास देऊं लागळे; व अशा भयंकर प्रसंगीं हिंदुकूरा पव- तांत सतत पांच दिवस बफे पडून वाटाही बंद पडर फक्त बर्फी व थंडी यांच्या योगाने लया वेळीं त्याचे पांच हजार डोक मरण पावले, व हत्ती, घोडे, उंट, वेळ वगेरे जनावरे किती भेळीं, याची तर गणतीच नाहीं ! इतका नाश होऊन स्वारीखर्च म्हणून दोन कोट रुपयांचा चुराडा झाळा तो निराळाच. शोवटीं मोठ्या कष्टाने ता काबूल येथं येऊन पाहाचळो.

इ० सं० १६२९७ त कंदाहार प्रांत मोंगळांचे अमला- खालीं आला होता. पुढें ३० स० १६४८ त इराणी लोकांनीं कंदाहार शहरास वेढा दिला. तेव्हां . शहाजहान बादशाहाने राजा जयसिंग व सय्यद अला अलामी या दोन सरदारांच्या हाताखाठीं साठ हजार घोडेस्वार, दहा हजार पायदळ, व॑ जंगी तोफखाना देऊन व त्या सर्वावर औरंगजेबास मुख्य नेमून कंदाहारास पाठवून दिलें. परंतु

सेन्य कांवुलास येऊन पोहोचण्यापूर्वीच इराणी लोकांनी कंदाहार शहर काबीज केळे होतं. पुढें आओरंगजबान कंदा- हारास जाऊन वेढा दिळा, व इ० स० १९४९च्याम महिन्यांत ल्या शहरावर आपला तोफखाना सुरू केला समारे चार महिनेपर्यंत ती लढाई मोठ्या जारानं ' चालू होती; परंतु पुढें हिवाळा येऊन ठेपल्यामुळें, व पूर्वी एकदां तिकड़ीळ हिंवाळ्याचा चांगळाच अनुभव आल्यामुळं, तो

(3)

केदाहाराचा वेढा उठवून कावुलळास परत आला इ० स० १९५६२ त शहाजहान बाहशाहाने कृदाहार घेण्याकरिता उन: आरंगजेबास पाठवून दिळे; परत दातंनी कंदाहारास जाण्याचे सव रस्ते रोखन धरल्यामळें आओरंगजेबाचा त्या शातात (शरकावच झाळा नाहीं; व तीन महिनेपर्यंत घडपड करून शवटीं त्यास ती मोहीम सोडून हिंदुस्थानांत परत यावें लागळें वळ भोहिमांपासन शहाजहान बादशाहाचा कांहींच कायदा झाला नाहीं; इतकेच नव्हे, तर याचें उढट अति. रय नुकसान झालें, हें सहजच ध्यानांत येईल, परंतु औरं- गजबाचा मात्र लांच्या योगानें अतिरय फायदा झाला वादशाह्ये सेन्य व सरदार त्याचे हाताखालीं असल्यामळे त्याची व सेन्यांतीळ मोठमोठ्या अधिकाऱ्यांची चांगळी वग पडली, व त्याचे धैर्य, शोभे साहस इत्यादि गण पाहन शिपाई लोकांस तो फार आवडू लागला. एकदां ता उसवेगच्या काकांशी लढत असतां, व लढा अगदीं हातघाईवर आढी असतां, संध्याकाळचा नमाज पढावयाची वेळ झाली त्या वेळीं औरंगजेब मोठ्या घमपणान आपल्या घोड्यावरून साळा उतरळा, व अगदी शांतपणे नमाज पढला; आणि त सवे कुल यथासांग आटापल्यावर घोड्यावर बसन तो उन: युद्धाच्या गर्दीत शिरला ला वेळीं एकंदर सेन्यास त्याचे मोठे कोतुक वाटे. व शहाजहान बादशहाचे पत्रांत गादीला योग्य असा एक आरंगजेब आहे, असे जो तो पुढें दारा, सुजा, औरंगजेब व मुराद यांचे एकमे- काश पटत नाहो असे पाहून शहाजहान बादशाहाने ती भांडणाची. कळ 'मटविण्याकारेतां त्या चौघांस निरानेराळे

ट्क... त

(४५//

सुभ सांगून बाहर घालवून दिळे. ला वेळीं (इ० स० १६५५) आरगजवास पुनः दाक्षणचा सुभदार . नमिळें... पूर्वी इ० स० १६१९ त लास प्रथम दक्षिणची सुभेदारी ढा हाती, लया वेळेची लांच्या मनाची स्थिति, व पन ३० स० १९५५ त त्याची: नमणूक झाली, त्यां वेळेची अथात, यांच्यामध्ये महदंतर पडळ होत. आरंगजेबास या वळा आपला खरी स्थिति कळू ढागळी होती; तसंच पुढांळ मोठ्या राजकारस्थानाचा पाया तो मनांत रचू लागला हाता; व आपला पक्ष जोरांत आणण्याकारितां लाचे अव्याहत प्रयत्न सुरू झाळे होते. याच वेळेच्या सुमा- रास गरोंवळकांड्याचा राजा व॑ लाचा प्रधान मीर जमला यांचेमध्य बेबनाव होऊन पस्रीर जुमला आरंगजबास येऊन मिळाला. भोर जञमल्यासारखा शूर, कारस्थानी, हिंदु लो- कांचा पण द्वेष्टो, शाहाणा, व संपत्तिमांनू असा पुरुष ओरं- गजेबास येऊन मिळाल्यामुळे त्याचे निम काम झाल्यासो- रखे झाळें. या संबंधाचा, व पुढें शहाजहान अजारी पड- ल्यामुळ पादशाहीपद प्रात्त करून धण्याकरि्ता दारा सुजा, ऑओरंगजब व पुराद यांचेमध्य जी लढाई झाली तिचा सविस्तर दृत्तांत पूवंभागांत दिलाच आहे

म

१ शीर जुमला गोवळकोंड्याच्या राजाचा प्रधान असतां त्यानें करनाटकावर स्वारी कंरून हिंदूंच्या हजारों देवालयांचा विध्वंस करून टाकला होता; तसेंच त्यांच्यावर जुलूम करून व त्यांचीं देवस्थाने लुटून त्यानें अगणित द्रव्य मिळविले होतें,

रें : भ्रकरणदसरें. हि) मन ५: इ० स० १९६५८ पासून इ० स० ११६२ पयंत. औरंगजेबाचे कारकीदींचा आरंभ कोठपासून धरावा.-पररा- . प्रांतून त्याच्याकडे आलेले वकील.-ओरंगजेब अजारी पडतो.-- मोअजीम व रोपनार बेगम आपापल्या वतीने अमीरउमराव मंडळीस वश करण्याचा प्रयत्न करतात.-औरंगजेबाची भयंकर स्थिते, व त्याचें विलक्षण मानसिक धेर्य.-त्यास आराम पडतो, च त्याचा पुथ़् अकवार याचे दाराच्या मुलीशीं लग्न करून देण्याचा त्याचा विचार.-प्रख्यात भघूरासनासं ज्यास्त भाग जोडण्याची त्याची इच्छा.-मीर जञुठमा बंगाल प्रांत काबीज कारितो.-. त्याची आसामावर स्वारी.-त्याचा मृत्यु.-त्याचे संबंधाने ओरं- गजेबाचा झालेला ग्रह.-शाहिस्तेसान याची बंगालच्या सुभे- दारावर नेमणूक, -महाराष्ट्रदेश, व मराठ्यांची पूर्वपीठिका.-शि- वार्जीचा उद्य.-याचें बालपण.-पुणें प्रांताची स्थाते. -शिवाजी

विजापुरकरांचे किले घेतो.-तो भोगलांचे मुलखावर प्रथमतः. .:

स्वारी करितो.-शाहाजहान अजारी पडल्यामुळें औरंगजेब ज्िवा- . .

जीशीं तह करितो.-अफजुलसखान व त्याचा मृत्यु.-शिवाजी विजापुरकरांचा मुळूख घेतो.-तो रेडी किलछठ्यास रावगड असे नांव देऊन ती आपली राजधानी करतो,-इतकक्‍्यो

अवधींत औरंगजेब आपल्या बंधूंचे निर्दुलढन करितो, सामूनड

मार्गात आडवें पडल्यामुळे त्याचा पराभव होऊन, ओऔर- -जेबास आकास्मिक जय प्राप्त झाल्यावर तीन दिवसांनीं ता आप्रयास 1 ल वाने ते शहर आपल्या ताब्यांत व लाने तें शहर आपल्या ताब्यांत

भ्या ह. ७ द्डि ज्र 7 लढाईचा सविस्तर वृत्तांत पूर्वभागांत दिलेला आहे.

येथीळ रणभूमीवर दाराचें दुर्देव त्याच्या

१

(२१) नशी

घतळ. दरबारांतीळ बहुतेक अमीरउमराव व मानकरी लोक यास अगादरच येऊन मिळाल्यामुळें तें राहर हातीं येण्यास त्यास मुळांच श्रम पडले नाहींत. त्या दिवसापासून तो आपणास *“ बादशाहा ' असं समज लागला. परंत लाला भुराद याचा वाट लावावयाची हाता, म्हणून ल्याने आपल्या नावाची तया बेळ द्वाही फिरविली नाही. नंतर दाराचा पाठलाग करण्याकारेतां म्हणून लानें म्रराद यास बरोबर घेतल, व मार्गात मथुरा येथें त्यास यथेच्छ दारू पाजन ता बदाद्ध पडळा असतां त्यास वाद कळ. नतर दलास आल्यावर ता» २० आगष्ट इ स० १६५८ रोजीं त्याने आपल्या नांवाची द्वाही फिराविळी. परंत पढें समारें एक वषेभर ल्याने बादशाही शिक्कयावर आपलें नांव घातलें नाहो, किंवा बादशाही मुकुटही धारण केला नाहीं, त्यामळे त्याच्या काररकादींचा प्रारंभ केव्हांपासून धरावा, या संबंधानें बराच गांधळ झाळेला आहे. परंत ज्या अर्थी त्यानें तारोंख ९० आगष्ट ० स० १६५८ रोजीं आपण बाद- शाहा झालो अशी प्रसिद्धपणें द्वाही फिरविली होती, त्या अर्था त्याच दवसापासून लाच्या कारकादींस प्रारंभ झाला असे मानणें आमचें मतें सयुक्तिक दिसतें

बादशाही पद प्राप्त झाल्यावर आपला आधिकार दढ करण्याकरितां प्रथमतः त्यानें आपल्या कुलाचा संहार आरंभिळा, व इ० स० १६६९१ पर्यंत, ज्यांचा ज्यांचा म्हणून राज्यावर हक्क पोहाचत हाता ला सर्वास युक्तिप्रयु- क्तीने ठार मारून, व आपल्या पित्यास मोठ्या बंदोबस्तानं कैदेंत ठेवून तो ग्ृृहकलहांतून मोकळा झाला, हा सविस्तर इतिहास परवभागांत आलाच आहे

नेतर समरकंद व बल्क येर्थाल खानांनीं ओरंगजेबास

( १.०

त्याच्या राज्यारोहणाच्या संबंधानें आपला आनंद प्रदाशित . क्रण्याकरेतां आपळे वकीळ त्याच्या दखार्शे पाठविले ओरंगजेब त्या गोष्टीचे इंगित प्रणपणें ओळखन होता पूर्वा शहाजहान बाळ्याहाचे कारकार्दीत' समरकंदे व बल्क येथीळ खानांमध्ये लढाई उपत्थित झाली होती, तेव्हां समरकदच्या खानाने शहाजहान याजपा्ीं मदत मागेत- ल्यावरून त्यान ओरंगजेबास त्याचे मदतीस पाठवन हात. त्या वेळो आरंगजेबाने बल्के शहरास वेढा दिला. व त॑ शहर त्याचे हाती. आळेंच होतें. इतक्यांत बल्कच्या खानाने समरकंदच्या खानाशीं आंतून तह केढा, व ते दोषे एकाचत्त होऊन उलट एकट्या औरंगजेबावर उल- टून पडळ, व त्यांनीं त्यास तेथून पिटाळून लाविळें. त्या वळा त्यांना आपण हा मोठा पुरुषार्थ केला असे वाटडे परतु पुढ आरंगजेब बादशाहा झाळा असे त्यांस समज- ल्यावर, आता तो आपलीं पाळेंमुळें खातरानें खणन काढाळ अशी त्यांस भीति उत्पन्न होऊन, त्यांनीं त्यास खुच करण्याकारेतांव आपणांवरचा त्याचा राग शांत करण्याकारेतां बरांबर मोठमोठ्या देणग्या देऊन वर सांगि- तल्याप्रमाणे आपले वर्काळ त्याचे दरबारा पाठवन दिले हह. आरगजेत्र मोठा धोरणी व समयानसार व्शीन ठेवणारा पुरुष असल्यामुळ, त्यानें त्या वेळीं त्या देणग्यांचा मोठ्या आनदान स्थाकार करून आपण फार खदा झालो असे बोठून दाखविळें, . व त्या वकिळांस शिरपाव ( पोषाग ) दऊन त्यांची मोठ्या थाटाने खानगी केळी. याच वेळीं इराण, मक्का व दुसऱ्या पुष्कळ देशांतून औरंगजेबाकडे वकाळ आले हाते त्याचाहा त्यान याग्य रीतीनं आद- शसृत्कार क्ला

(११).

याच वेळच्या समारास ऑओरंगजेब तापाने फार अजारी पडला. पढ लास घेऱ्या येऊं लागल्या, व लाच्या जिव्ह्स यक्षवात हाऊन त्याचा वाचा बंद झाली. तो त्या दख- ण्यांतून जगेळ असं कोणांसहा वाटत नव्हतें. व तो मेळा अशी सुद्धां बाहर वदंता उठली होती. त्या वेळीं आमप्रा येथे निरनिराळ्या कंड्या पिकल्या होत्या. कोणी म्हणत. काँ, गुजराथचा सुभेदार यरावंतसिंग वरोबर मोठी फौज घेऊन शहाजहान यास बंधमुक्त करण्याकरितां आपम्रयाकडे येत आहे; कोणी म्हणत कीं, काबुळचा सुभेदार पाहावत- खान यानं जरी आरंगजेबाचें स्त्रामित्व कबूल केलें आहे, तरी तोही मोठी फोज घेऊन आम्रयावर चाळ करून. येत कोणी म्हणत कौ, आमग्रयाचे किल्याचा अधिकारी इतबारखान हा छाहाजहान यास कारागृहांतून सोडविण्याच्या विचारांत आहे; अशा रीतीनं ज्याला जे बरं वाटेल तं तो बहंकूं लागला होता त्या वेळीं ओरंगजेबाचा दुसरा पुत्र खळतान सोअजीम हा अर्मारश्‍उमराव लोकांस लांचळचपती देऊन आपले पक्षास वरा करून घेऊं लठागळा. तो एके दिवशीं रात्रीं वेश पाळटून राजा जयासंग याजकडे गेला, व लानें आपल्या पक्षास मिळावें म्हणन त्याने त्याची प्रार्थना केळी व अशा रीतीनं स्वपक्षाच्या समर्थनाथ त्यानें मोठ्या

“ १ औरंजेघाच्या या अजाराचे संबंधानें निरानिराळे लेख सांपड- तात, त्यामळे तों अमकच वर्धी अजारी पडला असें निश्चयाने. _ सांगतां येत नाहीं. औरंगजेच इ० स० १६६२ त अजारी पडला, असें . क्ार्फासान म्हणतो, व तेंच वर्षं पुष्कळ अंशी सरं असावें. ___* ९ औरंगजेबाने आपल्या थोरल्या मुलास अगोदुरच ग्वाल्हेरचे _ किल्ल्यांत केंदेंत ठेविलें होतें हे पर्वभागांत सांगितलेंच आहे.

जारीनें प्रयत्न सुरू केला होता. उल्ट पक्षी ओरंगजे- बाची बहाण रांपनार बेगम हिच्या मनांतून लाचा तिसरा पुत्र सुळतान अकबर यास गादीवर बसवावयाचें होतं तेव्हां तिनंही पुष्कळ अमीरउमराव ठोक व तोफखा- न्याचा सरदार फिदायखान यांस आपल्या पक्षास सामीळ करून घेतल होते. अकबर या वेळीं फक्त आठवांचा होता

ला वळा दान्हां पक्षांकडाळ मडळांन शहाजहान यास पुन: दिलीच्या गादीवर स्थापन करण्याकरितां आम्ही एवढा प्रयत्न करीत आहां, असा आपापल्या वतीने बहाणा कला हाता. असं करण्यांत लांचा मुख्य हेत असा होता कॉ, शहाजहान याजवर संपर्ण प्रजेची फार प्रीति अस- ल्यामुळ त ठोक आपल्या पक्षास खुशीने अनुकळ होताठ व तणकरून आपल्या पक्षास ज्यास्त जोर येईल; व कदा- चित्‌ इतबारखानानें शहाजहान याची कारागृहांतन मक्तता कंढाच, तर आपल्या बहाण्यास आपोआप दप्पट जोर यऊन आपल गुप्त कारस्थान बाहेर न फुटतां ला योगानें बादशाहाचीही मर्जा आपणावर सुप्रसन्न होईल परंतु अमी- रउमराव मडळींत फक्त यशवंतसिंग, पाहाबतखान दानि- धमनखान वगेरे फार थोडे मुत्सद्दी शिवाय करून बाकौ- व्यास आरगजेबाने आपल्याकडे पूर्णपणे सामील करून थधतळ असल्यामुळं, शहाजहान यास पुन: तख्तावर येण्याची मुळांच आशा नव्हती व्शा

औरंगजेब इतका रारपंजरॉ पडला होता, तरी तो आपा राज्यकारभार स्वतः पहात असे. बादशाहास कदाचतू काणी बंधमुक्त करील, यां भीतीनें 'त्यान याच्या- थर सक्त पहारा ठेविला होता. तसेच ल्यास नीट बैदोब- स्तानें ठेवावें, म्हणून तो इतब्रारखान यास वारंवार पत्रे पाठ-

कत र श्ऱ्रै १)

चीत असे. ' माझा या -दुखण्यांत अंत झाळाच्‌ तर शहा- जहान यास कैदेंतूज्न मुक्त करावें, ' असें त्यानें सुलतान झोंअजीम यास सांगून ठेविलें होते. लाच्या दुखण्याच्या पांचव्या दिवशी त्याची प्रकृति फारच बेताळ झाठी होती. तथापि यया दिवशी त्यानें आपणास दरबारांत घेऊन जार्वे अशी आपल्या नोकरांस आज्ञा केली. त्स करण्यांत लाचा असा उदेश होता कीं, आपण अद्यापि जिवंत आहों अशी ळोकांची खातरी होऊन त्यांनीं शहाजहान यास कारा- ग्ृहांतून सोडविण्याचा प्रयत्न करूं नये. लाचे दुखणे विकोपास गेळें होते तरी सातव्या, नवव्या, व दहाव्या दिवशी त्यानें आपल्या अमीरउमराव लोकांचे मुजरे घेतले. तेराव्या दिवशीं त्यास प्रबळ मूच्छो आठी, व तो मेला असें पुष्कळांस वाटळें. परंतु जरा सावध होतांच आपण अद्यापे जिवंत आहों असें लोकांस समजण्याकरितां त्यानें जर्यासग आदीकरून दरबारांतील मुख्य मुख्य उस- राव ठोकांस बोलावून आणिलें, स्वहस्ते इतवारखानास एक पत्र लिहिळे, व प्रथमतः अजारी पडला ल्या वेळीं त्यानें आपळें शिक्कामोतेब मोहोरबंद करून शोषनार बेगम हिच्या स्वाधीन केळे होतें, तें तसंच मोहोरबंद आहे किंवा नाहीं, याची खातरी करून चघेण्याकरितां ते पाठवून देण्या- विषयीं त्यानें तिळा निरोप 'पाठविळा, केवढा हा मनो- . निग्रह ! काय हें मानसिक वैय !! औरंगजेब म्हणजे एक अद्वितीय पुरुष होऊन गेला यांत काडीमात्र शेका नाहीं. असो. यानतर ह्याच्या प्रकृतीस हळूहळू आराम पडत चालला,

औरंगजिवास चांगळें बरे वाटूं ळागल्यावर लाच्या मनांत दाराची मुलगी आरग्रवाचे किलयांत बाहय जहान व्‌ बेगमसांहेब यांच्याजवळ होती, तिचें आपला तृतीय पुत्र

2

(१४)

'सुळतान अकबर याच्याशी ळझ॒ करून द्यावे, असा विचार आला..त्याचे मनांत आपलेमागें आपळी गादी अकबर यास मिळावी असें होते. सुळतान महमद व सुलतान मोअजीम हे एका रजपूत राजकन्येच्या पोटीं झालळेळे होते, व अकवर हा म़स्कतच्या पुरातन राजघराण्यांपैकीं शहानवाझखान नांवाचा एक पुरुष ला वेळीं दिल्लीच्या द्रबारीं होता, लाच्या कऱ्येच्या पोटीं झाळा होता. यामुळें तो राज्यपदारूढ होण्यास अधिक योग्य आहे, व दाराच्या मुठीशी त्याचें लझ करून दिळें, म्हणजे आपल्या मनोद- यास अधिक बळकटी येईल असें ल्यास वाटत होतें. परंतु शहाजहान व बेगमसाहेब यांस त्यानें आपला हेतु कळ- विला, तेव्हां त्यांनीं त्या गोष्टीचा निषेध केला, व दाराच्या मुलीस त्याच्याकडे पाठवून देण्याचें नाकारळें. दाराच्या मुळीस ही गोष्ट समजली तेव्हां, “ ज्यानें माझ्या पित्याच्या व आपल्या वडील बंधूच्या रक्ताने आपले हात विटाळले भाहेत, त्याच्या मुलाशी लज़ करण्याची माझी इच्छा नाही, व याउपर माझा बळजबररानें त्याच्याशी विवाह कर- ण्याचा निश्चय ठरळाच, तर आत्महत्या करण्याचा माझा पक्का निश्चय झाळा आहे, ? म्हणून तिनें स्पष्टपणें बोडून दाखावेळे, वर सांगितठेल्या अडचणींमुळे औरंगजेबास त्या वेळीं आपला बेत रहित करावा छागला.

याच वेळेच्या सुमारास दिष्टीच्या प्रख्यात मय्‌रासनास कांहीं ज्यास्त भाग जोडावा, असें औरंगजेबाचे मनांत आळे; तेव्हां त्यानें शहाजहान याजपाशी कांही रने मागितली. शहाजहान यास त्या गोष्टीची अतिशय चीड येऊन यानें औरंगजेबास असा परत निरोप पाठविला की, “ तूं अशा भानगडीत न पडतां कपटाने मिळविळेळें माझें राज्य

(८३९९०)

शहाणपणाने, न्यांयानें, व समदष्टींने चालवावे हें बरें. माझ्या मय्रासनास हात लावू नये, अशी माझी. तुला आज्ञा आहे. यापुढें तू मळा अद्या प्रकारचा निराप पाठ- विशील. तर माझ्यापाशी जे जवाहीर आहे, ते सवे फोडून झी त्याचें पीठ करून टाकीन, व तुला त्यापैकी एक तुक- डाही देणार नाहीं. ” आरगजेबान कपटाने आपलें राज्य हरण केलें, ही गोष्ट हहाजहान बाहशाहाचे मनास फार लागली होती; परंतु बिचारा करतो काय £ सापळ्यात सांपडळेल्या सिंहाप्रमाणे त्याची स्थात झाला होती

इ० स० १९६ १ पर्येत आरंजेबाचा सवे काळ आप- ल्या बंधंचा संहार करण्यांत गेला, हें मागे सांगितळच आहे. दारा व मुराद यांची त्याने स्वहस्ते वाट लाविली होती. फक्त सरजा काय तो लाच्या हाता लागला नाही घरंत त्याच्यावर त्यानें मीर जुमला याची योजना केल्या- मळे. त्याला सजाची मळींच भीति उरली नव्हती. मार ज़मळा यानें सुजास आराकानांत घालवून दिल्यावर हळू हळ सव बंगाळ प्रांत काबीज केळा, व आरगजबान त्यास त्या प्रांताचा सभेदार नेमिले, पुढ त्याने आपला पुल- भाणसे बंगाल्यांत पाठवून देण्याविषयी आरुगजबास विनंतिपत्र लिहिळें. त्यांतीळ मजकूर असा हाता का, “£: इ॒कडीळ लढाईचा शेवट झाला आहे. वदृद्ठावस्था प्राप्त झाल्यामळें माझ्या अंगात आतां पूवाप्रमाणे |हमत व उत्साह हं राहिलीं नाहींत. तेव्हा माझ्या आयुष्याचे ज कांही थोडेसे दिवस शिळक राहिळे आहेत, ते आपल्या मलां- माणसांमध्ये राहून स्वस्थपणे घाळवाव अस मला वाटते. या-

५ त्वूरनार,

( १४६)

आहे. 7 ओरंगजेब मीर जुमला यास फार दिवसांपासून अळखून होता. त्याला असे वाटलें वो.“ आपण मीर जुमला याचा पुत्र महंमद अमीरखान यास बंगाल्यांत त्याच्याकडे पाठवून दिलें, तर त्याच्या मनांत कदाचित्‌ भल- तीच महत्त्वाकांक्षा उत्पन होईळ. तो मोठा हुशार, धाडशी, शूर, व संपातिमान्‌ असून त्याचे हाताखालीं फोजही फार मोठी आहे, व बंगाल्यासारखा सुपीक व संपत्तिमान प्रांत त्याचे ताब्यांत आहे; तेव्हां असा सधन प्रांत आप- णच बळकावून बसावें, असे विचार त्याचे मनांत आले तर त्याला तसं करण्यास फारसे आयास पडणार नाहींत, आणि तसें झाळें म्हणजे आपणास मात्र त्याचा बंदोबस्त करणें अतिशय जड जाईल. !'? तेव्हां त्या कावेबाज औरं- गजेबाने अशी युक्ति केळी कौ, त्याने मीर जुमला याची बायको, मुळगी व नातवंडें यांस त्याच्याकडे पाठवून दिलें, व त्याच्याकडे बंगाळची सुभेदारी कायम करून त्यास मीर-उल्‌-उमराव ( उमरावांचा राजा ) हा राज्यांतीळ पहिल्या प्रतीचा बहुमानाचा किताव दिला. परंतु महंमद अमीरखान यास त्याच्याकडे पाठवून दिळें नाहीं. मीर सुमडा यास त्या गोष्टीचा राग येऊं नये म्हणुन त्यानें महंमद अमीरखान यास मीर वक्षी अथवा स्वारांवरचा मुख्य सरदार नेमिळे, ब अशा रीतीने त्यास दरबारांत ठेवून घेतळें.

मीर जुमा यास या गोष्टीचें फार वाईट वाटळें. परंतु लता पुत्रास पाठवून देण्याविषयी ज्यास्त आग्रह धरळा, तर आरंगजेबास कदाचित्‌ राग येईल, या भातीनें त्यानें तो. नाद टाकून दिला, व औरंगजेबाने त्याचा जो बहुमान केला. होता, त्याबद्दळ आभारदर्शक असे पत्र दर- बारांत पाठवून दिळें, सुमारें एक वर्षभर मीर' ज्ञुमळा

(. १७ ) संसारसखाचा व अधिकाराचा उपभोग घेत स्वस्थपणे पडला होता. परंतु त्याला फार दिवस स्वस्थ बसूं दिले तर तो मोठा कारस्थानी असल्यामुळें कांहीं निराळाच खेळखंडोबा माजवीळ, अशी औरंगजेबास फार भीति होती; तेव्हां त्याने त्यास आसाम प्रांतांवर स्वारी करून तो काब्रीज करंण्याची कोमगिरी सांगितली

प्तीर ज़मळा यांचे मनांत फार दिवसांपासून तो बेत घोळतच होता. बादशाहाची आज्ञा होतांच तो मोठी फौज बरोबर घेऊन ढाक्का शहराहून निघाला, व त्याने प्रथमतः आझेो नांवाच्या किळुयास वेढा देऊन तो पघरां दिवसांत घेतळा. नंतर अठ्ठावीस दिवसांनीं तो आसाम प्रांताचे नाके कंदरा शहर येथे येऊन पोहाचळा. तथ त्यानें आसामच्या राजाचा पूणे पराभव केला; तेव्हा तों राजा आपली राजधानी घेरगांव येथ पळून गेला, परतु मीर जमला याने त्याचा मोठ्या नेटाने पाठलाग केल्या- . सळे लास आपली राजंधानी सोंडून लासाच्या डागरांत पळन जावें लागळें. नंतर मीर जुमला यान घेरगांव व दुसरीं मोठमोठी शहरे घऊन ता छुटून फस्त केरळी; इतक्यांत पर्जन्यकाळ लागल्यामुळे सीर जुमला यास पढें जातां येईना. आसामांत पाऊस अतिशय पडतो व सद प्रदेश जळमय होऊन जातो. ती संधि साधून आसामचे राजानें मीर ज़मळां यांचे आसपासचा सवे मुळ्ख ओसं पाडला. तेव्हां मीर जुमला याचे सैन्यांत धान गत ठा पडळा., त्याचेजवळ छुटीचा पुष्कळ पेसा हाता; परतु त्यास धान्य मिळेना, व त्यामुळें त्याचे सेन्य उपाशी मरू लागलें. त्याला पुढेही जातां येईना, व मागही फिरता ईना. पुढच्या अंगास उंच व बिकढ पेत होते, ब

) हाताच

_ येऊन कुचवहार प्रांतांत परत आला. नंतर त्यानें आज्लो किल्याची नीट दुरुस्ती केळी,

नाढदून लाचा पक्का बंदोबस्त केला, पुढच्या वर्षी आसा-

मावर पुन

: स्वारी करण्याचा ल्या

तर आसामांतून बंगाल्यांत परत आलें नसतें, व लानें (1 8) मिळविलळेळी ने सव 2 तेथें

। _ मिळविठेळी सर्व लट थच राहून काणी | परंतु मीर जुमला म्हणजे कोणत्याही उुरुष नव्हता. पावसाळा कमी

त्याच ठिकाणीं त्याचा

; परंतु त्यांस न जुमानतां तो आपली ठूट

आणि तेथील शिबंदी

चा विचार होता, परंतु

मार्गात त्यास अमांशाचा आजार होऊन तो खिजरपूर येथे

'ता० ३१

मार्च ३० स० १६६३

२

रोजीं मरण पावला.

मीर. जुमठा हा मोठा श्र, कारस्थानी, महत्त्वाकांक्षी,

यहाणा, संपत्तिमान्‌ ,

गजबच होता असे म्हटलें तरी बादशाहीपद प्राप्त झाळें, त्याचें

पुरुषाकडच जाणें योग्य आहे. ९

प पाठवळ होतें, ब आमरणांत १ घरवोऔकेळी. औरंगजेब त्याल अतिरय मान देत

प

7 पे त्यास रिकामे बसूं

किंबहुना जवळजवळ प्रति ओरं-

चाळेल, औरंगजेबास श्रेय पुष्कळ अंशीं या

औरंगजेबाचे पक्षास त्याचें

त्याने त्याची एकनिष्ठ -

त्याचेविषयीं औरंगजेबाचे मनांत निरंतर

दिळे, तर कदाचित्‌ तो

(. १९९)

आपणावरही उटटून पडेळ असें त्यास वाटतं असे. म्नीर सुमला ३० स० १९५६ त मोंमलांचे आश्रयाखाली आठा, व तेव्हांपासून त्याचें सवे आयुष्य लढाया करण्यां- तच॒ खर्चे झालें होतें. त्यानें ज्या ज्या मोहिमा केल्या त्यां सवात त्यास यशच मिळत गेळें. फक्त आसामच्या मोहि- मत मात्र त्याची फार दुदशा झाली. म्रीर जमला याचे र आपणावर किती उपकार आहेत, हं ओरंगजेब ओळ खन हाता. परतु त्याच्या मृत्यूमुळे त्याला मळींच वाइंट वाटलं नाहा. : इतकच नव्हे, तर आपला एक जबरदस्त प्राते- स्पर्धी भेल्यामुळें आज आपण त्याच्या भातीतन अनायासे माकळ झाला, अस वाटून त्याला मोठा आनंद झाला. टीन मार जुमढा याचा पुत्र महंमद अमीरखान यास पितृवि- > यागाच अतिशय दुःख होऊन तो शोक करीत बसला असता आरगजंब त्याला म्हणाला, ““ तं आपंल्या परम- पूज्य पत्याबद्दह शोक करितोस हं तला भषणच आहे, परतु मळा सुद्धां आज माझ्या ख्ेेह्यांपैकी एक अतिदाय बलाढ्य व भयकर असा खेही मरण पावला म्हणन फार दःख हात आहे. तुझा [पेता मरण पावला तथापि तं काळजी करू नका. मी तुझा तुझ्या पित्याप्रमाणें सांभाळ करीन.!? - नंतर ऑरगजंबान त्याच्याकडे मीर बक्षीचा हद्दा कायम कला, त्याचा दरमहा एक हजार रपये ज्यास्त तनखा वाढावळा, व त्याच्या पित्याची सव मालमत्ता त्याचे हवाली कळा. प्ोर जञमंल्यासारखा पराक्रमी खेही वारल्यामळें ऑरिंगजेबास यत्किचितूही वाईट वाटळें नाही, म्हणजे त्याच्या पाषाणह्ृदयत्वाची कमाळ झाली असें म्हटलें पाहिजे औरंगजेबाचा चळता शाहिस्तेखान यास इ० सर

"९. ७.०६

१६५६८ त आरंगजेबानें आप्रयाचा सुभेदार नेमिले होतं

(8२९८ )

पुढें इ० स० १९६९ त त्यानें त्यास दृक्षिणची सुभेदारी सांगितली, नंतर इ० स० १६६९ त मीर जुमला वार- _. ल्यावर त्यानें त्यास बंगाळचा सभेदार नेमिळे, व त्यास सीर-उट-उमराव हा किताब दिळा, औरंगजेब इ० स०. १९५७ त आपला गादीवरचा हक्क स्थापित करण्याक- रितां दक्षिणंतन उत्तर-हिंडुस्थानोंत आला, तेव्हांपासून तिकडे काय काय गोष्टी झाल्या त्यांचा इतिहास देणें राहिळं आहे, त्नो येणेप्रमाणे आओरंगजंबास बादशाहीपद प्राप्त झाले त्या वेळीं प्ररा- ठ्यांच्या हतिहासरूपी नाटकाच्या प्रथमांकास प्रारंभ होऊन ते नुक्तेच रंगभूमीवर येऊ ठागळे होते. उत्तरेस विध्या- चळ, दक्षिणेस कृरनाटक, किंवा गोव्यापासून बेदर शह- रावरून वधोनदीवर चांद म्हणून हहर आहे तेथपर्यंत सत्र टाकिळं तर जी रेषा उत्पन होईल ती, पूर्वेस वृुधीनदी, व पश्चिमेस आरबी समद, एवंढ्या प्रदेशास महाराष्ट्र अशी सक्ञा असून त्यांतील लोकांस पराठे असें म्हणतात. प्रराठे हे जात्या लहान, रांकट, धडधाकड, चपळ, मेहनती धीट, निग्रही व बुद्धिवान्‌ आहेत. उत्तरेकडील शजपतं लोकांप्रमाणे यांस ृथाभिमान किंवा डामडोळ नार्ही, व त्यांच्याप्रमाणे हे व्यवहारशून्य किंवा आळशीही नाहींत. त्यांची दृष्टि परिणामावर असते व पाहिजे त्या युक्तीने ते ऑआपेला कार्यभाग साधन घेतांत यापू्वा मराठे इतिहासांत विशोष्र प्रसिद्धीस आले नव्हते परतु मळपासून त्यांच्यांत साधारण एको होती, असे दिसून यांच्यांत जाधव, भासळे, निबाळकर वगेरे बरींच उच्च घराणीं असून तीं पिढीजाद वतनदार होतीं. यांच्यांत जे मुख्य १ एलफिन्स्टन,

हि

(७७३७)

असत त्याच्याजवळ थोडथोडी फोजही असे; यामुळें विजापर अहमदनगर, ग्ांवळकाड वगेरे ठिकाणचे मसलमान राजे प्रसंगविशेषीं त्यांस आपल्या मदतीस बोठावीत असत मराठेया दाब्दाचा मळ उपयोग फेरिस्ता यानं. इ० स० १४८५९ त कळला आहे. प्रथमतः तो शब्द व्यक्तिवाचक होता. परंत पुढ मराठ म्हणज महाराष्ट्र देशांतील लोक अशी त्याची व्यापते झाली. पूर्वी विजापुरच्या राज्याचें महसळ संबंधी दत्तर फारशी भाषत ठेवीत असत. परंतु इसवीसनाच्या साळाव्या शतकांत तं मराठी भाषेंत लिहन ठेवण्याचा मधात पडला, त्यामुळे बरेच मराठे विजापुरकरांचे नोक- रीत शिरले. प्रथमतः त्यांस हलक्या दर्ज्यीच्या नोकर्‍या देत असत. परतु त्यांच्या आंगचे नेसर्गक गुण जसजसे बाहेर पडू लागळ, तसतशी त्यांची स्थिति सुधारत चालली; व हलक्या प्रतीचा कारकून व शिपाई या पायरीवरून चढत "चढत स्वतःच्या कतंबगार्रानें त्यांनीं मत्सद्दी व सरदार ळोकांच्या पंक्तीस बसण्याची योग्यता प्राप्त करून घेतली अहमदनगरचा सरदार माठेकंबर याच्या वेळीं ते बरेच

१ मालिकंबर हा हघशी जातीचा एक सरदार होता, मोगलांनी निजामशाही घेतल्यामुळे तिचा पडता काळ आला असतांही त्यार्ने तिचा बर्रांच वेर्ष बचाव केला. मोगलांनी अहमदुनगर घेतल्यावर त्यानें खडकी नांवाचे शहर--याला पुढें औरेंगजेबानें औरंगाबाद असे नांव द्लें--आपली राजधानी केली. त्यानें दृक्षिणेंत नवी जमाबंदी सुरू केली. उत्तर-हिदुस्थानांत ज्याप्रमाणे अकबराचा जमाबंदी खात्याचा मुख्य अधिकारी तोडरमल़ याची प्रसिद्धि आहे त्याचप्रमाणें सलिकंबर याची दालिण-हिडुस्थानांत कौर्ति आहे तो इ० स० १६१० चे समारास फार प्रसिद्ठीस आला, व इ०स० १६२६ त मरण पावला. तो मोठा शूर, शहाणा व राजकारस्थानी होता. निजामशाहींत जम!बंदी खात्यांत प्रथमत; ब्राह्मण लोकांस सानेच नोकऱ्या दिल्या

(०)

ग्रसिद्दीस आले, व तेव्हांपासून दक्षिणेच्या इतिहासांत त्यांच नांव चमके लागलें. मलळिकंबर याच्या कारकीदीत प्रालोजी भासले या नांवाचा एक सरदार कांहीं घोडेस्वारांनिशी निजामशाहींत नोकरीस होता. (इ० स० १५७७ ), त्यास शहाजी व सरिफजी असे दोन पुत्र होते. शहा- जीचा जन्म हं स० १५९४ त झाला. त्याला लखुजी जाधव शिंदखेडकर याची जिजाबाई नांवाची कन्या दिळी होती. माळोजीने मोठमोठे पराक्रम केल्यामुळें त्यास निजा- मशाहोंतून पांच हजार स्वारांची सरदारी व पुणें प्रातांची जहागीर मिळाली. तो इ० स० १६१९ त मरण पावला. माळोजीच्यामागे शहाजी निजामशाहींत नोकरीस राहिला. तो मोठा शूर असल्यामळे त्याचे तेथें बरेंच प्रस्थ भाजले होतं. त्याने निजामशाहीच्या उन्नतीकरितां अश्रांत परिश्रम केळे, परंतु त्यांचा कांहींएक उपयोग न होतां औरंगजेबाचा पिता शहाजहान यानें इ स० १११७ त ' ते राज्य बुडवून टाकिले, नेतर शहाजी विजापुरच्या आदे- ळशाहीत नोकर्रीस राहिला. तेथेही त्याने आपळे नांव गाजवून स्वपराक्रमानें करनाटकांत पंगळर, कोल्हार, बाळापर, सेरा इत्यादि प्रांतांची जहागीर संपादन केली. जिजाबाइच्या पोटीं शृहाजीस संभाजी व शिवाजी असे दोन पत्न झाळे. हाच शिवाजी हिंदुपदपादशार्हाचा स्थापनकती होय. याचें जन्म इ० स० १६९२७ च्या मे महिन्यांत पुणें प्रांतांत शिवनेरी किल्यांत झाळें. शिवाजी हा आपला जबरदस्त प्रतिस्पर्धा औरंगजेब याच्यापेक्षा नऊ वर्षांनीं लहान होता. शहाजीच्या पुण्याच्या जहागिर्रीचा कारभार दादाजी काड-

१ खंभाजी वळुरनाटकांत वकनकागेरी किल्याचे वेडर्‍यांत मरण पावला,

(८२३१७०

देव नांवाचा एक हुशार मनुष्य पहात असे, व त्यासच त्यानें शिवाजीच्या शिक्षणाचे काम सांगितळें होते. तो इ० स० १६९७ त शिवाजीस पणे येथे घेऊन आला, व हुशार असे निरनिराळे शिक्षक ठेवून त्यानें त्यास . सरदा- राच्या मुलास योग्य असें सर्वे प्रकारचें शिक्षण दिलें “श्रिवाजी मोठा हूड, 'चळाख व तीत्र वुद्धाींचा असल्यामुळें थोडक्याच अवधींत तो दांडपट्टा, कुस्ती, बोथाटी, तिरंदाजी, घोड्यावर बसून अचूक निश्शाण मारणें, इत्यादि कळांत प्रवीण झाला. दादाजींने त्यास लिहावयास व वाचावयासही शिकविळें होतं. शिवाजीस लहानपणापासून शिकार्रांचा फार नाद असे. पुणें प्रांत हा पहाडी व सपाट अशा प्रदेशांच्या सरहद्दीवर असल्यामुळें शहाजीस त्याच्या बंदोबस्ताकारितां आपले कांहीं घोडेस्वार तेथें ठेवावे लागत असत, व त्यांच्या- बरोबर शिवाजी नेहमीं फिरत असे. त्यामुळें त्या प्रांतां- तीळ ळुटारू लोकांचा व त्याचा प्रथमतः स्नेह पडला, व त्याला साहसाची गोडी ळागळी. शिवाजीस आपल्या लोकांनीं केलेल्या पराक्रमांचे पोंवांड ऐकण्याची फार आवड असे, व त्यामुळें त्याची साहसबुद्धि ढ्ढतर होऊन त्याच्या मनांत निरनिराळे तरंग येऊं लागळे. तसंच शिकारीच्या भेहमींच्या फेरफटक्यानें व ळुटारू लोकांच्या संगतीनें त्यास घाटांतील चोरवाटा माहीत झाल्या. दादाजीनं परलिकंबराच्या धाऱ्योची पद्धत सुरू करून शावळ, छुनर, पुणें वगेरे

१ झलिकंबर यानें कांहीं दर्षांच्या उत्पन्नाची सरासरी काढून तिचा दोन पंचमांश रसतेने सरकारास यावा असें ठरविलें होतें. इ० त्त० १६१४ त त्यानें सरासरी उत्पन्नाचा एक तृतीयांश सर- कारदेणें ठरवून त्याबद्दल रोख पेसा दयावा असें ठरविळें, त्याने

(पुढें चाढू )

(२९)

ग्रांत फार चांगल्या स्थितींत आणले, तसेच रानटी हिंत्ल पठ्ठा मारून मुलूख निरुपद्रवी केळा, व मावळ लाकास प्रथमतः लष्करी नोकरींत ठेविळें. पुण्याचे उत्तरकडीळ

डोंगरांत राहणारे मिळ व कोळी, व दाक्षिणकडाळ डोंग-

रांत राहणारे रामोशा याचा व शिवाजीचा जरी चांगला

सह जमला हाता तरी मावळे लोक आडाणा परतु मोठे

शूर असून इमानी आहेत, अशी त्याची खातरी झाली हाती. त्यामुळें त्याने त्या लोकांस हातार्शी घरिळ, व त्याख यद्धोपयोगी शिक्षण देऊन चांगले हुशांर केळे. त्याच मनांत हळ हळ मराठी राज्याची स्थापना करण्याचे विचार घोळू लागले. परंत दादाजीचा त्यास मोठा घाक असल्यामुळें त्याला कोणतीच गोष्ट उघडपणें करतां किंवा बोलतां येईना पुर्ढे लौकरच दादाजी मरण पावला, तेव्हां शिवाजी फार . दिवस भनांत दाबुन ठेवलेल्या आपल्या जबरदस्त महत्त्वा- ॥ कांक्षेच्या पूतेतेस लागला. या वेळीं पुणें प्रांत व त्याच्या आसपासचा सवे प्रदेश विजापुरकरांचे ताब्यांत होता. त्या प्रांतांत बरेच पहाडी किल्ले होते, परतु त्यांचा बंदोबस्त साघारणच होता. तेव्हा प्रथमतः या किछ्यांपैकी कांही किले बळकाविण्या'चा वेचार क्षिवाजीचे मनांत आळा; व ३० स० १६४६ त त्यान तोरणा किला घेतळा. या देळीं त्याचें वय एकाणास वर्षाचे होते. नेतर हळ हळ कोंडाणे ऊफे सिंहगड, पुर-

( मागीळ एृष्टावरून पुढें चाठू ) अकवराचा जमाबंदी सात्याचा कामगार तोडरमल याच्याप्रमाणेच जमिनीचा धारा कायमचा न करितां पिकाच्या मानाप्रमार्णे तो कमजास्त घेत असावें असं ठरविठें होते.

ढ 2”. झु

(.२४५»

भओोरूप वगेरे किळे, व कल्याण, जावळी वगेरे प्रांत घेऊन, व लिंगाणा, विरवाडी वगैरे नवीन किल्ले बांधून त्याने आपली सत्ता दृढ केळी. विजापरसरकार करनाटक घेण्यांत गुंत- ल्यामळे त्याला शिंवाजीकडे फारसें लक्ष्य देतां आलें -नाहीं,.व शिवाजीच्या छृत्यांचें प्रथमतः त्यास विशेष मह- त्त्वही वाटळें नाहीं. परंतु त्यामुळे झिवाजीला मात्र आपला ऱचांगळा फायदा करून घेतां आळा. त्यानें सद्याद्रींतील बहतेक किले घेतळ, व बराच मळलख आपल्या अमलाखाली

आणून स्वएज्याचा पाया घातला. वर सांगितल्याप्रमाणे शिवाजी एकसारखी आपली सत्ता वाढवीत असतां शहाजहान बादशहानें इ स० १९५५ त औरंग- ज़ेबास पुनः दक्षिणच्या सुभेदारीवर पाठवून दिलें औरंगजेब दक्षिणेंत आल्यावर प्रथमतः शिवाजी दिली- सरकारचा आश्रित या नात्यानें याच्याशीं व्यवहार ठेवूं

लागला. तेव्हां शहाजहान बादशाहाने शिवाजीनं मिळावे- ळेळा मळख त्याच्याकडे कायम केला. ह्या वेळेपर्यंत शिवाजीर्ने झोंगळांचे मुळ्खास उपद्रव दिळा नव्हता. पुढे आरंगजे- बाने गोवळकोंड्याच्या राजाशी ठळढाई सुरू केली, त्या वेळीं मोंगळांची बहुतेक फोज तिकडे गेल्यामुळे, व ओर गजेब बरेच दिवस तिकडे गंतून राहीळ असं शिवाजीस वाटल्यावरून, त्याने प्रथमतः मांगलाचे सुठ्खावर स्वारी केळी. त्यानें जञनर शहरावर छापा घाठळून तं लुटून फस्त केडे, व अहमदनगरावर आपला मोरचा फिरविला. परंतु तेथे त्यास फारसें यहा आले नाहीं. मांगलांशीं उघडपणे वैर बांधण्याची अद्यापि आपल्या अंगीं शक्ति आली नाही असे पाहून पुढे ठोकरच आरंगजेब गोवळकाड्याहून

प्रत आल्यावर शिवाजीनें लाचेपाशी आपली चुकी 8

| (२६)

कबल केली, व लाची क्षमा मागितली, प्रथमतः आरं- गजब वळेना; परंत इतक्यांत हाहाजहान अजारी पडल्याची बातमी लयास समजटी, लामुळें शिवाजीनें उत्तर-हिंदुस्था- नांत नेण्याकरितां